شعارسال:آسیب شناسی ها نشان می دهد مدیریت منابع آب ایران با سه دست انداز روبه رو است. «پراكنش نامتوازن بارش ها»، «نامتوازن بودن استقرار جمعیت» و «تغییرات اقلیم» موانعی هستند كه دامنه بحران آب در ایران را گسترده تر كرده اند. سیاست گذاران بخش آب معتقدند جز «خوش مصرفی» و «افزایش بهره وری» راه دیگری برای نجات منابع آب و ذخایر زیرزمینی وجود ندارد. طبق ارزیابی ها مشكل اساسی آب ایران در بخش كشاورزی جانمایی شده است و تا زمانی كه شیوه آبیاری تغییر نیابد، نباید اجازه توسعه كشت داده شود.

معاون آب و آبفای وزیر نیرو به بهانه شروع هفته «صرفه جویی در مصرف آب و برق»، تصویری از منابع آب ایران و چالش های پیش روی این بخش استراتژیك ترسیم كرد. قاسم تقی زاده خامسی با اشاره به داده های نمودار بارندگی تجمعی 52 ساله كل كشور (از سال آبی 1348-1347 تا خردادماه جاری) به این موضوع اشاره داشت كه ایران در یك اقلیم خشك و نیمه خشك قرار دارد؛ چراكه سال های خشكسالی طولانی مدت و در آن سو سال های كوتاه مدت ترسالی، به خوبی میزان «بارندگی های نامتوازن» كشور را منعكس می كند. طبق برآوردها بدترین دوره از لحاظ بارش ها در طول 52 سال گذشته در دهه اخیر اتفاق افتاده اما این روند مایوس كننده در دو سال آبی گذشته با تغییراتی مواجه شده است. نمودار بارندگی تجمعی 52 ساله كل كشور نشان می دهد پس از 11 سال آبی مستمر (از 1387-1386 تا 1397-1396) كه متوسط بارندگی ها (213 میلی متر) كمتر از متوسط بلندمدت (250 میلی متر) بود، میزان بارش ها در دو سال آبی گذشته از میانگین 250 میلی متر بالاتر رفته است. طبق ارزیابی ها سال آبی 98-97 میزان بارش ها به 342 میلی متر رسید، اما با این وجود سیاست گذاران بخش آب معتقدند بزرگترین مشكل پراكنش نامتوازن بارش ها در استان ها است. از نگاه معاون وزیر نیرو نخستین محدودیت مدیریت منابع آب كشور از نامتوازن بودن بارندگی ها سرچشمه می گیرد.

البته تقی زاده خامسی معتقد است دو مانع دیگر هم بر سر راه مدیریت منابع آب ایران وجود دارد؛ «نامتوازن بودن استقرار جمعیت» و «تغییرات اقلیم». به اعتقاد معاون وزیر نیرو به دلیل اینكه 45 درصد از جمعیت كشور در مكان هایی زندگی می كنند كه دسترسی كمتری به آب دارند، یا باید آب شرب را در داخل حوضه ها جابه جا كرد و یا از حوضه های دیگر آب را به این بخش ها انتقال داد. این موضوع محدودیت هایی در مدیریت منابع آب كشور ایجاد كرده كه در اصطلاح به پراكندگی نامتوازن جمعیت شناخته می شود.

مانع سوم مدیریت منابع آب، تغییرات اقلیم است. به اعتقاد تقی زاده خامسی، ایران به تدریج وارد تغییرات اقلیم شده و آثار آن هم مشاهده می شود. نمونه آن بارندگی های امسال است، طبق ارزیابی ها استان هایی كه تا پیش از این كم بارش بوده اند، امسال آسمان هایی ابری و پربارش داشته اند، به طور مثال استان هرمزگان چند برابر سال های آبی گذشته و دوره متوسط بارش ها را ثبت كرده است. در آن سو استان های آذربایجان شرقی و غربی كه در طول سال های گذشته در جمع استان های پربارش جانمایی شده بودند، امسال با كمترین میزان ریزش های جوی در مقایسه با دوره های متوسط و بلندمدت مواجه شده اند.

3 منبع اصلی تامین آب

معاون وزیر نیرو در نشست خبری با خبرنگاران به ابعاد تازه ای از تامین كنندگان آب كشور اشاره كرد. او گفت: یكی از مهم ترین منابع برای تامین آب ایران، سدها هستند. اكنون 188 سد بزرگ در كشور وجود دارد. این سدها در دوره های خشكسالی معمولا آب كمتری دارند، به همین دلیل برخی می گویند سدها چرا ساخته شده اند؟ در سال های پربارش مثل سال گذشته، ورودی مخازن سدها با رشد چشمگیری روبه رو می شود. به همین دلیل سال قبل 40 میلیارد مترمكعب از آب سدها رهاسازی شد. تقی زاده خامسی ادامه داد: خوشبختانه بخشی از آب رهاشده سدها در تالاب ها جاری شد و بخش عمده از آنها هم به دریا رفت. این موضوع نشان می دهد از نظر مخازن سدها در كشور هنوز كسری وجود دارد. بنابراین اگر سد نرماب در استان گلستان، سد معشوره در استان لرستان و سد بختیاری در استان خوزستان به اتمام می رسید، بخش عمده ای از آب های رهاسازی شده ذخیره و در بخش های شرب و صنعت مورد استفاده قرار می گرفت.

منبع دوم تامین آب در كشور پساب است. تقی زاده خامسی در این رابطه گفت: در حال حاضر در ایران هنوز فرهنگ استفاده از پساب جانیفتاده است. درست است بخشی از صنایع با بازچرخانی پساب از این پتانسیل استفاده می كنند اما به هر حال برای جایگزینی پساب به جای آب مقاومت هایی وجود دارد كه امیدواریم هماهنگی های لازم صورت بگیرد تا بتوانیم حداقل برای بخش صنعت این فرمول را جا بیندازیم.

سومین منبع تامین آب در ایران، آب دریا است. به گفته معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا، انتقال آب دریا برای شهرها و روستاهای ساحلی جزو واجبات است. به اعتقاد او برای شهرها و روستاهای ساحلی حداقل در فاصله 100 كیلومتر نباید آب را از جاهای دیگر منتقل كرد. به اعتقاد تقی زاده خامسی بهتر است از آب شیرین كن استفاده و آب دریا را شیرین كرد و در اختیار این مناطق قرار داد. او ادامه داد: در این زمینه تخصیص هایی به عنوان نمونه به استان های خراسان رضوی، خراسان شمالی و خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان، كرمان و فارس داده شده است كه برخی از آنها به زودی به نتیجه می رسند و برخی هم باید انجام شوند. اما به هر حال در مجموع استفاده از آب دریا و خصوصا انتقال آن به نقاط دوردست اقتصادی نیست و این اقدام بسیار گران تمام می شود. مگر اینكه این فرآیند برای صنایع آب بر استفاده شود كه در این زمینه هم پیشنهاد ما این است كه این صنایع در سواحل مستقر شوند.
نسخه نجات آب

معاون آب و آبفای وزیر نیرو در ادامه این نشست به نسخه های نجات آب در ایران اشاره كرد و گفت: منابع آبی كشور بسیار محدود است. در آن سو جمعیت كشور رو به افزایش است و طبق پیش بینی ها اگر جمعیت كشور بعد از سال 1420 به 100 میلیون نفر برسد، منابع آبی ما كاهش می یابد. به اعتقاد او در كشوری كه سرانه متوسط مصرف آب گاهی به زیر 150 میلی متر می رسد، توجیهی ندارد كه در 17 استان كشور برنج كاری شود كه غالبا هم به صورت غرق آبی است. این در حالی است كه در برخی مناطق آب آشامیدنی كافی وجود ندارد اما كشت برنج انجام می شود.

تقی زاده خامسی بر این باور است كه مشكل اساسی آب كشور در بخش كشاورزی است كه بیشترین میزان مصرف را نیز به خود اختصاص داده است. او ادامه داد: ما در جایگاهی قرار نداریم كه آب را به صورت مجازی صادر كنیم. در واقع آب را به صورت رایگان صادر می كنیم. باید الگوی كشت آبیاری به سمت گلخانه ای و مدرن پیش برود. مشكل اساسی آب كشور در بخش كشاورزی است و باید روی بهره وری كار شود. تا زمانی كه شیوه آبیاری تغییر پیدا نكند نباید اجازه دهیم كشت توسعه یابد.

معاون وزیر نیرو در عین حال با اشاره به تشكیل كارگروه سازگاری با كم آبی گفت: هر چند ابتدای كار بوده و به كارهای بیشتری در بخش كشاورزی نیاز است اما شروع خیلی خوبی است. حدودا نیمی از استان ها برنامه های خود را داده اند و این برنامه ها در حال بررسی است. امید است برای بخش عمده ای از آنها تا پایان امسال مصوبه بگیریم.

معاون وزیر نیرو معتقد است كشور راهی جز «صرفه جویی» و «افزایش بهره وری» ندارد و نسخه نجات خواهد بود. او در پاسخ به اینكه آیا ایران تا چند سال آینده واردكننده آب خواهد شد تاكید كرد: با توجه به منابع آبی موجود در كشور و اقداماتی كه برای مدیریت مصرف و افزایش بهره وری صورت می گیرد، ایران در سال های آینده واردكننده آب نخواهد شد. در این بین لازم است بهره وری آب افزایش یابد و اگر سالی به عنوان ترسالی شناخته می شود، این گونه نباشد كه مردم نسبت به مصرف آب توجه نداشته باشند چرا كه اگر مدیریت مصرف صورت نگیرد، ممكن است دچار مشكل شویم اما اگر یك اجماع در مدیریت مصرف صورت گیرد در سال های آینده واردكننده آب نخواهیم شد.

روایت چند آمار

معاون وزیر نیرو ادامه داد: در شهر تهران در یكی، دو هفته اخیر نسبت به دوره مشابه سال گذشته مصرف آب بین 15 تا 20 درصد افزایش داشته است. این میزان افزایش در شهری مانند تهران یعنی 500 هزار متر مكعب كه به اندازه مصرف چند شهر است. تقی زاده خامسی همچنین گفت: در زمان حاضر، 80 درصد از مخازن سدهای كشور به میزان حدود 40 میلیارد متر مكعب پر است و تقریبا تفاوت معناداری با سال گذشته در مخازن نداریم. حدود، چهار درصد كاهش یافته و این در حالی است كه بارندگی سال گذشته دو برابر امسال بود و پیش بینی می شود با این ذخایر امكان تامین آب كشاورزی را تا حدود 20 درصد بالاتر از سنوات گذشته داشته باشیم.

وی افزود: در زمان حاضر از 150 پهنه تالابی كشور، حدود 40 تا 100 درصد تالاب ها آبگیری شده است. معاون وزیر نیرو همچنین اظهار كرد: ظرفیت نیروگاه های برق آبی ما امسال 15 درصد افزایش پیدا خواهد كرد و در تابستان امسال حداقل 9 هزار مگاوات - ساعت تولید خواهیم داشت كه ركوردی در این حوزه است. او با اشاره به ظرفیت 52 میلیارد متر مكعبی 188 سد بزرگ در كشور گفت: 119 سد دیگر در حال ساخت است، در این دولت تا امروز 42 سد ساخته شده و امید است تا پایان دولت این تعداد را به 50 سد افزایش دهیم. تقی زاده خامسی تعداد تصفیه خانه های آب در دست بهره برداری را 155 واحد اعلام كرد كه 15 مورد آنها در سال گذشته ساخته شده است. وی افزود: تعداد تصفیه های فاضلاب هم 237 واحد است كه 18 واحد از اینها در سال 98 احداث شد. معاون آب و آبفای وزیر نیرو ادامه داد: ما برنامه ای برای روستاها در سال 93 ارائه كردیم و هدف این بود كه 20 هزار و 774 روستا را با جمعیت 10 میلیون و 900 هزار نفر به آب پایدار برسانیم كه تاكنون 11 هزار و 514 روستا با جمعیت 7/ 7 میلیون نفر از این مزیت به صورت مجتمعی بهره مند شده اند و امید است تا پایان دولت به هدف برسیم. به گفته او، 1650 روستا در سال گذشته از آب پایدار بهره مند شدند و تلاش می شود 12 تصفیه خانه آب دیگر و 15 تصفیه خانه فاضلاب امسال به نتیجه برسد. معاون وزیر نیرو افزود: تعداد آب شیرین كن ها هم از 23 واحد در ابتدای دولت، امروز به 85 واحد رسیده است. تقی زاده خامسی گفت: در بخش آب و فاضلاب حدود 10 هزار میلیارد تومان توسط بخش خصوصی به روش های مختلف اعم از B.O.T سرمایه گذاری شده كه بخشی به نتیجه رسیده و بخشی هم تا پایان دولت به نتیجه می رسد.

اما مشكل آب غیزانیه كی حل می شود؟ تقی زاده خامسی اعتبار در نظر گرفته شده برای حل مشكل آب این منطقه را 190 میلیارد تومان اعلام كرد و گفت: خطوط قبلی آب در این منطقه فعال است اما این منطقه به دلیل فرسوده بودن خطوط دچار مشكل شد كه تا تابستان مشكل این منطقه برطرف خواهد شد. او در ادامه افزود: در حال حاضر تعداد شهرهای با تنش آبی در دوره خشكسالی به حدود 170 شهر رسیده كه 50 شهر آن پرتنش هستند.


شعارسال،با اندكی تلخیص و اضافات برگرفته از روزنامه دنیای اقتصاد ،تاریخ انتشار: 2 تیر 1399،كدخبر: 3665465 ،www.donya-e-eqtesad.com