مهدی زارع| در پی هشدار های هواشناسی در هفته پایانی اسفند 1398، بارش های شدید در رشته كوه های زاگرس، به ویژه منطقه بوشهر، هرمزگان و منطقه كرمان موجب سیلاب شد.

این در حالی است كه كشور با همه گیری ویروس كرونا دچار مشكلی فراگیر است و حداقل از یك هفته قبل بارش شدید و وقوع سیل در نواحی سیل زده پیش بینی شده بود. در بخش هایی از پیام نوروزی رئیس سازمان مدیریت بحران كشور كه در 28 اسفند 98 منتشر شده، آمده است: "سال گذشته را در حالی پشت سر گذاشتیم كه سیل های گسترده فروردین ماه در بخش های عظیمی در كشور و نیز زلزله شمال غرب كشور در آبان ماه، بروز سیلاب در جنوب و جنوب شرق كشور در دی ماه و همچنین شیوع ویروس كووید 19 در بهمن ماه، همكاران ما در سراسر كشور اقدامات بسیار مؤثری در زمینه های پیشگیرانه و هم مقابله داشتند ...

تهیه و تصویب آئین نامه ها و دستورالعمل های اجرایی قانون جدید، ... و تدوین برنامه راهبردی، سرمایه گذاری در بخش پیش بینی و پیشگیری از جمله برنامه های كلان سازمان مدیریت بحران كشور در سال گذشته بود ... امید است ... در روز های آغازین سال نو و {با} خودداری از سفر و حضور در اماكن عمومی همسو با توسعه دیگر بخش های كشور با توجه به تهدیدات و فرصت ها بتوانیم ضمن قطع زنجیره انتشار ویروس كورونا سال 99 را به عنوان سند افتخار در كاهش اثرات بلایای طبیعی در كشور ثبت نمائیم".

در وب سایت این سازمان البته امكان دسترسی به برنامه راهبردی این سازمان هنوز ممكن نیست. در پیام نوروزی رئیس سازمان نیز برای نوروز 99 به لزوم فاصله گیری اجتماعی -social distancing- برای قطع زنجیره كرونا- به درستی- اشاره شده است، ولی اشاره ای به احتمال وقوع سیلاب هایی مشابه فروردین های گذشته دیده نمی شود.

به هر حال همانطور كه هم در پیش بینی های سازمان هواشناسی كشور و هم اطلاعات هواشناختی منتشره از سازمان های بین المللی هواشناسی در دسترس بود، سیلاب از روز دوم فروردین در بخش های مختلف كشور به راه افتاد. راه های جنوب استان كرمان در پی بارش های 2 و 3 فروردین و وقوع سیلاب مسدود شد، و در شامگاه 3 فروردین به صورت كنارگذر یا راه انحرافی موقتا باز شدند راه های فرعی رودبارجنوب به كهنوج و رودبارجنوب به قلعه گنج بسته شد، مقام مسئول در وزارت راه و شهر سازی گفت: "راه ها و پل هایی كه از این سیلاب تخریب شده، "هر زمان كه تامین اعتبار شوند"، بازسازی خواهند شد. برآورد اولیه از خسارات به راه های جنوب استان كرمان در روز 3 فروردین حدود 58 میلیارد تومان است. "

از بامداد 3 فروردین در 4 شهرستان جنوبی و شرقی استان كرمان شامل روبار جنوب، قلعه گنج، كهنوج و ریگان بارندگی های شدید و سیل آسا رخ داد. در این چهار شهرستان جنوبی و شرقی استان كرمان تا این لحظه، 144 روستا درگیر سیل شدند. در شهرستان ریگان در جنوبشرق بم، نیز بیش از 100 میلیمتر در فاصله 2 تا 3 فروردین باران بارید.

سیل و طغیان رودخانه ها و به دنبال آن آبگرفتگی در شهرستان های جنوبی استان بوشهر نیز خسارت هایی به بار آورد. در شهرستان كنگان با توجه به بارندگی كه در مدت زمان كمتر از یك ساعت حدود 123 میلیمتر بارید، خسارت هایی به منازل مسكونی و تاسیسات زیربنایی و تلفات دامی وارد شد.

راه كنگان-عسلویه محور پرك، دیّر، مسیر دوراهك به ریز و... دچار زمین لغزش شد و بعضی نقاط نیز مسدود شد، كه سریعاً بازگشایی شد. بیشترین بارندگی های جنوب استان در دیر و كنگان بود، در شهرستان جم نیز بارندگی زیادی رخ داد.

سرعت باد در كنگان 104 كیلومتر در ساعت بوده است، به دلیل آبگرفتگی بخشی از تجهیزات در منطقه ویژه پارس جنوبی دچار خسارت شد. در استان بوشهر 11 نفر كشته گزارش شد.

خسارت سیل در استان هرمزگان نیز گزارش شد. راه 54 روستای گافر و پارامون در هرمزگان بازهم مسدود شد. بارش شدید باران در مناطق جنوبی استان كرمان و شمال شرقی استان هرمزگان سبب طغیان رودخانه های فصلی در منطقه بشاگرد شد.

رودخانه جگین طغیان كرد. تردد در راه های بشاگرد و جاسك بشدت كاهش یافت. راه های جاسك با شهر های همجوار فاقد پل است و در محل آبنما ها با هر بارشی طغیان رودخانه ها موجب انسداد راه ها می شود كه در بارش های 2 و 3 فروردین نیز چنین شد.

2 نفر در طغیان یك رود فصلی غرق شدند به دنبال بارندگی 2 و 3 فروردین و ورود آب، ظرفیت آبگیری سد استقلال میناب با 240 میلیون مترمكعب، سد شمیل و نیان بندرعباس با 100 میلیون مترمعكعب و سد جگین جاسك با 210 میلیون متر مكعب، تكمیل و آب از این سد ها سرریز شد. بیشترین بارش مربوط به ایستگاه رهبران رودان با 221 میلی متر بود.

تخلیه سرریز سد میناب آزاد آغاز شد؛ و از مردم حاشیه رودخانه ها خواسته شد تا برای تخلیه احتمالی آب سد ها آمادگی لازم را داشته باشند، روز 4 فروردین از سد استقلال میناب سه هزار متر مكعب در ثانیه، سد شمیل و نیان 800 متر مكعب در ثانیه و سد جگین 100 متر مكعب در ثانیه آب تخلیه صورت می گرفت.

در استان سیستان و بلوچستان شدت بارندگی در بعضی مناطق مثل تیس، تنها روستای محدوده منطقه آزاد چابهار، به تخریب خانه ها و نفوذ آب در ساختمان ها منجر شد.

به دنبال شدت بارندگی ها رودخانه های محلی در شهر های جنوبی سیستان و بلوچستان طغیان كرد. در استان قم آبگرفتگی معابرقم پس از نخستین بارش بهاری با وقوع خسارت در منطقه پردیسان و بلوار غدیر قم همراه شد. در قم همزمان با این آبگرفتگی ایجاد فروچاله (كه به اشتباه در رسانه ها به عنوان "فرونشست زمین" معرفی شد) ناشی از بارندگی و ایجاد گودالی به عمق هفت متر در میدان كشاورز قم دو خودرو در آن سقوط كرد؛ و سه نفر جان باختند.

در استان فارس نیز در در سیلاب و شهرستان مهر و لار 5 نفر كشته شدند. بر اساس گزارش های موجود تا 5 فروردین 17 نفر در حوادث مرتبط با بارندگی در سراسر كشور كشته شده اند.

میزان تجمعی بارندگی در كشور از ابتدای سال آبی 98-98 (از اول مهر 98 تا 23 اسفند 98) بر اساس گزارش وزارت نیرو در حوزه های آبریز اصلی به این ترتیب بوده است: 270 میلیمتر در دریای خزر، 119 میلیمتر در قرهقوم، 312 میلیمتر در خلیج فارس و دریای عمان، 198 میلیمتر در دریاچه ارومیه، 123 میلیمتر در فلات مركزی، 86 میلیمتر در مرزی شرق. این میزان بارندگی مطابق الگوی بارش در ایران، شدید، ولی بسیار پراكنده، دیر به دیر و متمركز در نقاطی خاص بوده، و در نتیجه منجر به سیلاب های ناگهانی و ناحیه ای متعددی شده و می شود.

ضمنا این حجم از بارندگی حدود 90% كل حجم بارندگی سال آبی 97-98 (اول مهر 97 تا 31 شهریور 98) است؛ بنابراین با نگاهی به این آمار تجمعی می توان حدس زد كه بارش ها در سال آبی جاری احتمالا از سال آبی ماقبل بیشتر باشد. ولی همانطور كه گفته شد، مساله ما همچنان متمركز بودن و پراكنده بودن این میزان بارش، و وجود خاك سطحی است كه به دلیل خشكسالی های دو دهه اخیر همچنان نفوذپذیری بسیار كمی دارند.

این موضوع به وقوع سیلاب می انجامد با توجه به پیش بینی بارش ها تا 15 فروردین به صورت تجمعی بین 100 تا 250 میلیمتر برای بعضی نواحی جنوب استان لرستان و شمال خوزستان و بخش هایی از استان های كرمان، مازندران، گلستان، گیلان، اصفهان، سمنان، خراسان شمالی و خراسان رضوی و كرمان و كهكیلویه و بویراحمد ارایه شده است.

تشكیل تیم های مدیریت بحران سیلاب، گام اول پیشگیرانه است. با توجه به همه گیری ویروس كرونا در كشور و درگیر بودن زیرساخت مدیریتی و بهداشتی كشور در آن مساله، باید با دقت و سختگیری بیشتری اقدام شود ... تیم های مدیریت بحران (تیمران ها) مرور درس های سیلاب های 98، اكنون باید به صورت آماده به كار گیری برنامه عملیاتی بحران سیلاب باشند.

اهمیت روش های مدیریتی برای مقابله با خسارات ناشی از سیلها ابتدا در ایالات متحده آمریكا تشخیص داده شد. بر اثر افزایش فزاینده خسارات سیل و عدم تكافوی روشهای سازه ای و ساماندهی و تحدید رودخانه ها و استفاده از بتون ریزی برای ایجاد كانالها، برای مهار فیزیكی طغیانها روش های مدیریتی بسیار توسعه داده شد ...

خسارات سالانه سیل در ایالات متحده از حدود ١00 میلیون دلار در سال ١900 میلادی به حدود ٣00 میلیون دلار در سال ١960رسید. میانگین خسارات سالانه سیلاب بر اموال و مایملك عمومی و خصوصی در آن كشور طی سالهای ١9٢5 تا ١970 معادل ٢٢7 میلیون دلار بود و سیلاب عظیمی كه در ژوئن ١97٢ میلادی حادث شد، خساراتی معادل ٣ میلیارد دلار به بار آورد. بیادآوریم كه سیلاب فرو. ردین 98 حدود 7 میلیارد دلار خسارت به كشور ما وارد كرد.

علت افزایش خسارات سیلاب، افزایش، تكرر و یا بزرگی طغیانها نبوده، بلكه تشدید استفاده از اراضی دشت های سیلابی یعنی افزایش استفاده از اراضی سیلگیر مجاور رودخانه ها است. طبق برآوردها، به ازای هر 6 دلاری كه دولت فدرال در آمریكا صرف طرحهای كنترل سیلاب و سرمایهگذاری در این عرصه میكرد، مبلغی معادل 5 دلار توسط مردم و بخش خصوصی صرف ساخت و ساز در دشت سیلابی می شده و می شود!

یادمان باشد كه در فروردین 98، بعد از بازكردن اجباری دریچه سد های كارون، كرخه و دز، دشت سیلابی سه رودخانه كرخه، كارون و دز در شمال اهواز عملا به هم پیوست و دریاچه ای وسیع از جنوب شوش تا شمال اهواز و سوسنگرد در دشت آزادگان ایجاد شد. تشدید استفاده از اراضی سیلگیر مجاور رودخانه ها ناشی از عوامل زیر ذكر است

- بی توجهی به این امر كه اراضی مزبور در معرض خطر سیل قرار دارند.

- عدم آگاهی خریداران مستحدثات از سیلگیری ملكشان (فروشندگان خریداران را از این موضوع مطلع نمیكنند).

- تمایل و گرایش عمومی مردم به زیستن و كار كردن در اراضی پست و مسطح.

- بالا بودن ارزش اراضی دشت های سیلاب (در قیاس با اراضی نسبتاً مرتفع و كوهپایه ها).

- بیتوجهی مدیریت شهری در توسعه محلات بدون توجه به سیلگیر بودن اراضی كه در ان ساخت و ساز جدید صورت می گیرد (مانند انچه در شهر اهواز رخ داده و عملا بسیاری از محلات جدید شهر فاقد سامانه دفع فاضلاب و آب های سطحی است!).

بدین ترتیب، رشد و توسعه شهر ها غالباً بدون توجه به خطر سیلگیری صورت گرفته و میگیرد و این امر مختص ایران و ایالات متحده نیست.

مطالعات سازمان ملل در دهه اول قرن 21 در منطقه آسیا-اقیانوسیه منجر به این توصیه اساسی شده كه برای هر شهر باید یك طرح جامع كنترل آب و مهار خسارات سیلاب تهیه و تنظیم شود. طرح مذبور حتیالامكان باید در طرح جامع توسعه منابع آب سراسر حوضه رودخانهای ادغام شود. منظور رودخانه ای است كه شهر مورد نظر داخل دشت سیلابی آن واقع است، مانند موقعیت شهر اهواز و رودخانه كارون..

همچنین توصیه شده است كه حتیالامكان یك سازمان واحد، مسئول برنامهریزی و اجرای این گونه طرحهای جامع شود. به نظر می رسد كه در كشور ما سازمان های آب و شركت های آبفای استانی محل مناسبی برای تهیه و اجرای طرح جامع كنترل آب و مهار سیلاب برای شهر های ایران باشند.

استاد پژوهشكده زلزله شناسی