مدیر دفتر برنامه ریزی و توسعه و مجری طرح تكمیل مجتمع های آبرسانی روستایی كشور

 

 

یكی از اصلی ترین دغدغه های دولت، تامین زیرساخت های جمعیت روستایی به ویژه تامین آب شرب و بهداشتی روستاییان كشور است.این موضوع به لحاظ اهمیت، جایگاهی بی بدیل در حفظ سلامت، كارآمدی ساكنان مناطق روستایی، عدم مهاجرت و توسعه پایدار بخش روستایی كشور داشته و خواهد داشت. طی برنامه های پنج ساله توسعه كشور، به خصوص برنامه پنجم (ماده 194)، توسعه پایدار روستاها به عنوان یكی از اصلی ترین اهداف دولت مورد توجه بوده است.

 

عدم تكافوی تعرفه های آب كه در مناطق روستایی به شكل حادتری حتی جوابگوی هزینه های بهره برداری و نگهداری تاسیسات آبرسانی نیز نیست و وقوع خشكسالی های مستمر كه در عمل منابع آبی كشور را دچار بحران های اساسی كرده است، مشكلات بسیاری را در تامین آب پایدار روستاهای كشور ایجاد نموده است. عدم توجه جدی به این موارد، افزایش فزآینده معضلات مربوط به بخش روستایی كشور را برای سالیان پیش رو، محتمل می كند. از سوی دیگر توجه به اهداف برنامه ای كشور نیز گوشزد مجددی بر این مهم است به نحوی كه مقرر بود طی برنامه پنجم توسعه درصـــد بهره مندی جمعیتی روستایی كشور از آب شرب و بهداشت، از 75 درصد به 92 درصد ارتقا یابد كه به رغم تمامی تلاش های صورت گرفته، در حال حاضر این شاخص با رشد قابل قبولی روبه رو نمی باشد. در این ارتباط عمده دلایل عدم تحقق این برنامه موارد زیر است:

• تعدد، پراكندگی و ویژگی های پروژه های آبرسانی روستایی

• عدم تامین منابع مالی مورد نیاز متناسب با نیازهای توسعه ای و سرمایه گذاری لازم طی سالیان گذشته به نحوی كه منابع مالی تامین شده برای این بخش، با احتساب تمامی ظرفیت های اعتباری فراهم شده، به زحمت تكافوی حفظ وضعیت فعلی تاسیسات آبرسانی روستایی را داشته است

• مشكلات حقوقی و ساختاری شركت های آب و فاضلاب روستایی كشور پس از قرارگیری در فهرست شركت های مشمول واگذاری

• عدم تكــــافوی تعرفه آب بهای مصرفی كه حتی جبران كننده هزینه های بهــــره برداری از تاسیسات تامین آب نیز نمی باشد

• وقوع خشكسالی های ادامه دار و ایجاد مشكلات اساسی در افت كمی و كیفی منابع آب زیرزمینی كشور با توجه به آنكه تامین آب روستاها عمدتا از این منابع صورت می پذیرد. روند آبرسانی سیار به روستاها طی سالیان اخیر روندی رو به رشد و تصاعدی داشته و با بروز مشكلات در منابع آبی مورد استفاده برای روستاها تعداد بیشتری روستا نیازمند تامین آب از طریق تانكر می باشند.

 

وضعیت فعلی روستاهای كشور

براساس آخرین سرشماری، 4/ 28 درصد جمعیت كشور یعنی حدود 4/ 21 میلیون نفر در بیش از 70 هزار روستای كشور ساكن می باشند. از مجموع روستاهای كشور، 6/ 37هزار روستا بالای 20 خانوار جمعیت داشته كه وزارت نیرو تامین آب آنها را بر عهده دارد. به طور كلی سطح بندی روستاها از نظر تامین آب شرب و بهداشتی به شرح زیر می باشد:

 

تعاریف و سطح‏بندی روستاها

به دلیل عمر طولانی پروژه های آبرسانی، اغلب شبكه‏ها و تاسیسات آبرسانی روستاها فرسوده شده و نیاز به اصلاح و بازسای دارند. به این منظور در برنامه چهارم توسعه برای ارائه تعریف مشخصی از وضعیت موجود آب شرب روستاها، پس از بررسی‏های اولیه و برگزاری جلسات متعدد كارشناسی و هماهنگی‏های انجام شده با سازمان مدیریت و برنامه‏ریزی كشور، روستاهای بالای 20 خانوار به شرح گروه‏های زیردسته بندی و معرفی شدند:

 

• روستاهای سطح یك: روستاهایی كه تاسیسات آب شرب آنها حداكثر به میزان 30 درصد مستهلك شده باشد و به لحاظ كمی وكیفی همانند آب شهر مجاور خود می‏ باشند

• روستاهای سطح دو: روستاهایی است كه تاسیسات آب شرب آنها بین 30 تا80 درصد مستهلك است و به دلیل فرسودگی تاسیسات، میزان هدررفت آب، بالا بوده و تامین آب شرب روستاها را با مشكل جدی مواجه می‏ سازد

• روستاهای راكد: روستاهایی كه میزان استهلاك تاسیسات آنها بیش از80 درصد است و تاسیسات آنها در عمل قابل استفاده نبوده و از مدار خارج شده اند

• روستاهای فاقد: روستاهایی كه اصولا هیچ گونه تاسیساتی در آنها ایجاد نشده است.

 

طرح آبرسانی روستایی در دست اجرا

در حال حاضر طرح های مختلف آبرسانی روستایی در دست اجرا و پیگیری است تا با بیشترین میزان اثربخشی، مشكلات تامین آب شرب روستایی كشور را به بهترین نحو برطرف كنند. طرح های تامین آب شرب روستایی در قالب دسته بندی زیر، در دست اجرا می باشند:

 

مجتمع های آبرسانی روستایی: طرح های آبرسانی روستایی كه از طریق آنها چند روستا تامین آب می شوند، در قالب بیش از 1600 مجتمع آبرسانی طی سالیان اخیر تعریف شده كه از این تعداد، 924 مجتمع آبرسانی دارای اولویت اجرا می باشند. مجتمع های دارای اولویت كشور در بیش از 15 هزار روستا و با جمعیتی بیش از 7 میلیون نفر از كل جمعیت روستایی كشور در دست اجرا می باشند.

آبرسانی تك روستایی: بخشی از روستاهای كشور كه در مجتمع های آبرسانی روستایی تامین آب نمی شود، در قالب آبرسانی تك روستایی تعریف شده اند.

آبرسانی سیار: روستاهایی كه با مشكلات حادآب مواجه هستند، از طریق آبرسانی سیار تامین آب می شوند. باوجود هزینه های بالای آبرسانی سیار، شركت های آب و فاضلاب روستایی نسبت به تامین آب شرب جمعیت روستایی از طریق آبرسانی سیار اقدام می كنند تا هیچ وقفه ای در سلامت و بهداشت جمعیت روستایی كه به دلیل خشكسالی با مشكل تامین آب روبه رو هستند، ایجاد نشود.

 

هزینه های آب روستایی كشور

هزینه های مورد نیاز در بخش آب روستایی به اعتبارات اجرای طرح های توسعه ای و بهره برداری، نگهداری و بازسازی تاسیسات (سالانه در حدود 3 تا 5 درصد هزینه سرمایه گذاری اولیه)، تقسیم می شود. اعتبارات مورد نیاز توسط دولت یا از طریق تعرفه ها، ممكن خواهد بود. تعرفه تامین آب شرب و بهداشت در روستاها به میزان 50 درصـــد تعرفه آب شرب نزدیك ترین شهر بوده و عملا نمی تواند آنچنان كه باید، كلیه هزینه های سرمایه ای و جاری حوزه آب روستایی را پوشش دهد. در این ارتباط اعتبارات مورد نیاز جهت تكمیل مجتمع های آبرسانی روستایی به شرح زیر است:

 

مجتمع های آبرسانی روستایی در دست اجرا در كل كشور

• تعداد 1600 مجتمع

• تعداد روستاهای تحت پوشش 19000روستا

• جمعیت تحت پوشش 3/ 9 میلیون نفر

• اعتبار مورد نیاز برای اتمام 75000 میلیارد ریال

مجتمع های آبرسانی روستایی اولویت دار

• تعداد 924 مجتمع

• تعداد روستاهای تحت پوشش 15000روستا

• جمعیت تحت پوشش 5/ 7میلیون نفر

• اعتبار مورد نیاز برای تكمیل 62000میلیارد ریال

مجتمع های دارای اولویت به تعداد 924 مجتمع از میان 1600 مجتمع آبرسانی روستایی كشور انتخاب شده اند. ملاك انتخـــاب این مجتمع ها حداكثر اثربخشی بوده به نحوی كه با اجرای مجتمع های دارای اولویت، بخش عمده ای از مشكلات آب روستایی كشور حل و فصل خواهد شد.

 

وضعیت اعتبارات هزینه شده طرح های آب روستایی

طی سال های 1390 تا 1393 كل منابع اعتباری تامین شده برای اجرای طرح های آب روستایی از محل منابع سرمایه ای كشور به شرح جدول زیر است: برای سال 1394 علاوه بر پیش بینی اعتبارات استانی، مبلغ 4000 میلیارد ریال جهت تكمیل مجتمع های آبرسانی دارای اولویت اختصاص یافته و در كنار آن نیز براساس بند «ح» تبصره (5) قانون بودجه سال 1394، معادل ریالی 500 میلیون دلار از محل صندوق توسعه ملی برای آبرسانی به روستاها پیش بینی شده تا طـــــی سال های 1394 و 1395 برای این مهم هزینه شود. هزینه كرد این اعتبارات می تواند گام موثری در ارتقای خدمات آب شرب در روستاهای كشور باشد.

 

عملكرد طرح های آبرسانی روستایی طی سال 1393

با برنامه ریزی های صورت گرفته و حمایت دولت، عملكرد مناسبی طی سال 1393 در حوزه آب روستایی صورت پذیرفته كه نتیجه این اقدامات تكمیل طرح های آبرسانی در بیش از 1746 روستا با جمعیتی بالغ بر 988 هزار نفر می باشد. بدیهی است سرعت در تكمیل طرح های آبرسانی روستایی، در استقرار جمعیت مولد و توانمند كشور كه در روستاها ساكن می باشند، نقش بسزایی داشته و از مهاجرت بی رویه، حاشیه نشینی و خالی از سكنه شدن روستاها جلوگــــــیری می كند. نقش ارزشمند روستاییان در حفاظت و صیانت از مرزهای كشور نیز حیاتی و حائز اهمیت می باشد.

 

استفاده از ظرفیت های خیرین آبرسان

در كشور اخبار متعددی از اقدامات برجسته و چشمگیر خیرین شنیده می شود كه به عنوان مثال می توان به اقدامات موثر خیرین مدرسه ساز اشاره كرد. در این راستا یكی از اقدامات بسیار موثر در بخش آب و فاضلاب كشور كه طی سالیان اخیر حركتی شتابان به خود گرفته، تشكیل خیرین آبرسان می باشد. به ویژه این مهم در مناطق روستایی كشور ظهور و بروز مناسبی داشته و شاهد اجرای طرح های متعددی از طریق این ظرفیت خودجوش مردمی می باشیم. به این ترتیب طرح های آبرسانی به روستا با مشاركت خیرین و با تامین تمام یا بخشی از اعتبار مورد نیاز اجرای طرح، تكمیل و به بهره برداری رسیده و به این ترتیب شاهد ثمرات ارزشمند آن هستیم.

 

دورنمای آبرسانی به روستاهای كشور

همان گونه كه پیش تر نیز اشاره شد، استقرار جمعیت روستایی كشور در مناطق محل سكونتشان بسیار حائز اهمیت بوده و این در حالی است كه طی سال های اخیر با وقوع خشكسالی های پی در پی و ادامه دار، مشكلات عمده ای در تامین آب شرب روستاها ایجاد شده است. نقش بی بدیل جمعیت روستایی كشور در تولید و تامین نیازهای استراتژیك و حیاتی كشور، پایداری، استقرار و صیانت مرزها، عدم مهاجرت بی رویه و رشد لجام گسیخته حاشیه نشینی در شهرها و عوامل دیگری از این دست، لزوم اتخاذ تدابیر و انجام برنامه ریزی های كلان برای تامین زیرساخت های اولیه روستاییان را همگام با توسعه پایدار كشور، از اهمیت ویژه ای برخوردار كرده است.

 

بی شك یكی از مهم ترین و اساسی ترین زیرساخت های هر جامعه ای، تامین آب شرب و بهداشت می باشد. به دلیل وابستگی بیش از حد روستاها به منابع آب زیرزمینی كشور و همزمان افت شدید منابع آب زیرزمینی به دلیل برداشت های بی رویه از سفره های زیرزمینی (به ویژه در بخش كشاورزی) و وقوع خشكسالی های گسترده، عملا بخش عمده ای از منابع آب زیرزمینی مورد استفاده برای تامین آب روستاییان كشور، با چالش های اساسی روبه رو شده است. روی آوردن به ایجاد طرح های آبرسانی روستایی در قالب مجتمع های آبرسانی روستایی كه چند روستا در قالب یك مجتمع به یك منبع آبی پایدار وصل می شوند، می تواند نقش مهمی در تامین آب پایدار روستاها داشته باشد.

 

از سوی دیگر تكمیل این مجتمع ها به منابع اعتباری بسیار نیازمند بوده و در این راستا حمایت های همه جانبه تمامی اركان نظام، به ویژه دولت و مجلس ضروری است . با یك برنامه ریزی دقیق و در صورت تامین اعتبار لازم، طی سه سال می توان بحث آب روستایی كشور را به سرانجام مناسبی رهنمون ساخت. شایان ذكر است برنامه ششم توسعه فرصت مناسبی جهت حل و فصل بحث آب روستایی بوده و فرصت مغتنمی برای این موضوع است.