طرح انتقال آب از دریای عمان، پروژه ای است كه پس از مدت ها تحقیق و بررسی، در آستانه اجرایی شدن قرار گرفته. این طرح به رغم فرصت هایی كه امید زیادی را در دل ساكنین شرق كشور ایجاد كرده است، چالش هایی را نیز به همراه دارد كه توجه به آن ها ضروریست.
به گزارش شبكه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از عصرهامون، آب بعد از هوا، مهم ترین ماده تعیین كننده در حیات و لازمه بقا همه جانداران ساكن در این سیاره خاكی محسوب می شود. این ماده سیالی بی مزه، بی بو و بی رنگ است و بر خلاف سوخت و سایر حامل های انرژی، هیچ جایگزین دیگری ندارد. فراوان است و در عین حال كمیاب؛ فراوان است چون بیش از سه چهارم كره زمین را فراگرفته و كمیاب است زیرا تنها كمتر از 3 درصد كل آب موجود در این كره بزرگ خاكی، را آب های شیرین و قابل استفاده شامل می شود. این مقدار اندك در حالی باید جوابگوی نیاز بیش از 7 میلیارد نفر انسان و همه گیاهان و جانوران موجود در این كره بزرگ خاكی باشد كه حتی توزیع آن در نقاط مختلف زمین به گونه ای یكسان و یكنواخت صورت نگرفته است.


(نخستین نقشه جامع منابع آب های زیرزمینی جهان)

به عنوان مثال، خاورمیانه ای كه 14 درصد مساحت كره زمین و 6 درصد از جمعیت جهان را در خود جای داده، مقدار ناچیزی (عملا تنها كمتر از 2 درصد) از منابع آب را در اختیار دارد. 10 كشور از 17 كشوری در دنیا كه با كمبود بسیار شدید آب مواجه اند و سالانه 80 درصد منابع آبی خود را مصرف می كنند، در این منطقه واقع شده اند كه متاسفانه ایران هم از جمله آنهاست. البته این معضل تنها محدود به این بخش از زمین نیست و دیگر كشورها هم وضعیت چندان مطلوبی در این زمینه ندارند. تغییرات اقلیمی، افت میزان بارش ها، كاهش محسوس سطح آب های زیرزمینی، روند رو به فزونی گرم شدن زمین از یك سو و افزایش روزافزون جمعیت، ظهور شهرها و كلان شهرهای جدید و گسترش آلودگی آب ها و... از سوی دیگر آسیب های ناشی از آن را تشدید و زنگ خطر را برای آینده آب در زمین به صدا در آورده و باعث شده تا از آن به عنوان یكی از مهم ترین چالش های امروز و فردای بشر یاد شود.

چندی پیش بود كه سازمان ملل در آستانه روز جهانی آب، گزارشی تحت عنوان ""برنامه ارزیابی جهانی آب"" را منتشر كرد. نتایج بررسی های كارشناسان در این گزارش تكان دهنده و بسیار تاسف بار بود؛ این یافته ها حكایت از عدم دسترسی بیش از 2 میلیارد نفر در سراسر جهان به آب آشامیدنی سالم (آبی كه عاری از هرگونه آلودگی به میكروب ها و ویروس های بیماری زا و مواد سمی بوده و مواد معدنی و آلی موجود در آن برای بدن انسان مضر نداشته باشد) را داشت و خبر از هدر رفتن روزانه نیم ساعت از وقت 844 میلیون نفر از مردم جهان برای تهیه آب را می داد كه اكثرشان به طور مستقیم به آب آشامیدنی دسترسی ندارند. برخی پژوهشگران نیز بر این باورند كه تقریبا نیمی از جمعیت 9/7 میلیاردی پیش بینی شده در جهان تا سال 2050 در مناطق تحت تنش آبی زندگی خواهند كرد.

اما چاره چیست؟ ممانعت از رشد كدام یك از این موارد و صدها علت و معلول دیگر برای بشر امكان پذیر است؟ بهینه سازی و كاهش مصرف آب تا كجا شدنی است؟ آیا می شود از رشد جمعیت، پدیدار شدن شهرهای جدید و یا حتی از توسعه شهرهای فعلی جلوگیری كرد؟ اصلا توسعه شهرها بدون آب شدنی است؟ ... و این ها شاید گوشه ای از صدها پرسشی است كه ذهن بسیاری از ما را به خود مشغول كرده؛ سوالاتی كه شاید پاسخ اكثرشان تا حد زیادی منفی است. برای دانستن چرایی این جواب منفی در ادامه با ما همراه باشید.

كم آبی و تنش های ناشی از ازدیاد جمعیت
سوای مباحث فرهنگی و بایدها و نبایدهایی كه انسان را ملزم به استفاده صحیح از نعمت های خدادادی می كند، هستند چالش هایی كه امكان اعمال مدیریت كلان بر هر یك از موارد مذكور توسط بشر را بسیار دشوار كرده. رشد پرشتاب اقتصادی، جمعیتی، كوچ فزاینده جمعیت روستاها به سمت شهرها به ویژه در كشورهای در حال توسعه، نیاز مصرفی به آب را به طور قابل ملاحظه ای افزایش داده. اهمیت این مساله در مناطقی از جهان (از جمله ایران) كه ذاتا گرم و هوایی گرم و خشك دارند و كم آب اند، بیشتر است. باوركردنی نیست اما ایران چهارمین كشور خشك جهان با بارشی معادل یك سوم متوسط بارش در دنیا و یك دوم متوسط بارش در آسیاست. میانگین بارش سالانه در پهنه جغرافیایی ایران دارای پراكنشی در محدوده مقادیر كمتر از 100 میلی متر تا مقادیر بیش از هزار میلی متر است.

در حال حاضر مساله آب و منابع آبی در كشورمان، چنان مهم و استراتژیك شده كه ضرورت توجه بسیار جدی و راهبردی را دو چندان كرده. هر چند حال و روز آب در غالب نقاط جمعیتی كشور چندان امیدواركننده نیست اما شدت این بحران در جنوب شرق وضعیت به مراتب بحرانی تر به خود گرفته؛ متاسفانه بخش اعظم مساحت استان های شرقی كشور شامل استان های خراسان رضوی و جنوبی و سیستان و بلوچستان در پایین ترین رتبه بندی بارش یعنی كمتر از 150 میلی متر در سال قرار دارند. بسیاری از روستا های واقع در 3 استان سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و خراسان رضوی از نعمت آب بی بهره اند و كمبود آب بخش های مختلف صنعت و كشاورزی و مصرف شرب آنان را تحت تأثیر قرار داده تا جایی كه پیش بینی های صورت گرفته در خصوص سطح مصرف و منابع موجود در این منطقه حكایت از كمبود 856 میلیون متر مكعبی آب در این سه استان را دارد.


(نقشه تقسیمات اقلیمی كشور)

شرق كشور همچنان درگیر كم آبی
از سوی دیگر میزان وابستگی به آب زیرزمینی در شرق كشور نیز به طور معناداری بیشتر از میانگین كشوری است. همه این ها در حالی است كه تمامی منابع آب سطحی مهار شده و در چرخه استفاده اند و در صورتی كه روند كنونی مصارف ادامه یابد مازاد نیازهای آینده نیز باید با اعمال تنش بیشتر به آب های زیرزمینی تأمین شود. در حال حاضر ایران بیشترین میزان تخلیه و مصرف آب های زیر زمینی را در بین كشورهای جهان داراست. شاید ندانید اما بیش از 25 درصد آب مصرفی ما ناپایدار است و بالاتر از مقداری است كه می تواند توسط چرخه هیدرولوژیكی دوباره پر شود. این بدان معناست كه ما سالانه معادل 25 درصد آنچه طبیعت به عنوان آب تجدید پذیر آبخوان در اختیارمان قرار می دهد را از سهم آیندگان قرض می گیریم. اما چاره چیست، تأمین معیشت جمعیت رو به رشد این مناطق و چشم انداز توسعه اجتناب ناپذیر شهرنشینی، نیازهای شرب و صنعت همراه با جاذبه های موجود زیارتی گردشگری و الزامات پدافندی حفاظت از محیط زیست این نواحی، تقاضای آب را در این استان ها پیوسته تشدید نموده و در آینده نیز با افزایش چشم گیری روبرو خواهد كرد.

از طرفی تحقق برنامه های توسعه در استان های شرق كشور تنها در صورت دسترسی به منابع آبی قابل قبول و پایدار عملی خواهد بود كه متأسفانه به دلیل عدم وجود منابع آبی جدید و قابل استحصال در چنین مقیاسی در منطقه و حتی حوضه های مجاور داخلی، چشم انداز تأمین این ماده حیاتی در آینده بسیار تیره تر از وضعیت فعلی پیش بینی می شود. ریشه یابی مشكلات محیط زیستی نیز نشان می دهد كه اكثر این مشكلات به طور مستقیم یا غیر مستقیم به بهره برداری و افزایش برداشت بیش از اندازه از منابع آبی باز می گردد. افت تراز آب زیرزمینی، خشكیدن چشمه ها و قنوات، افت كیفی منابع آب، نشست زمین و بروز شكاف و فروچاله و پیشروی آب شور از جمله مشكلاتی است كه شرق كشور با آن مواجه است. به عنوان مثال، پایین افتادن آب زیرزمینی در دشت مشهد_چناران موجب شده كه یكی از بالاترین ركوردهای نشست زمین نه تنها در ایران، بلكه در جهان در همین آبخوان روی دهد. از تبعات بحران های آب و محیط زیست در شرق كشور، پدیده تخلیه روستاها، مهاجرت و عمدتا حاشیه نشینی در شهرهای بزرگ و خصوصا كلان شهر مشهد است.

هم اكنون حدود یك چهارم جمعیت مشهد حاشیه نشین هایی هستند كه در 2 دهه گذشته به این شهر پناه آورده و در 13درصد مساحت شهر و حومه آن ساكن شده اند. این در حالی است كه میانگین حاشیه نشینی كلان شهرهای كشور یك هفتم جمعیت است. بدین ترتیب با تمركز جمعیت در شهرهای بزرگ، نوار مرزی شرق كشور در حال تخلیه جمعیتی است. پیش بینی نیازهای آبی شرب و صنعت در شرق كشور در افق 1420 نشان از آن دارد كه با احتساب منابع موجود و طرح های پراكنده كوچكی كه تا افق طرح وارد مدار می شوند، 3 استان شرقی كشور با حدود 900 میلیون متر مكعب كمبود در تامین آب شرب و صنعت مواجه خواهند بود. لاجرم باید با نگاهی بلند پروازانه، افق جدیدی را برای نسل های آینده ترسیم كرد.

طرح انتقال آب از دریای عمان
این شرایط بحرانی لحظه به لحظه كشور را بیشتر در معرض بروز تنش های بزرگ قرار می دهد و راهی جز صرفه جویی حداكثری، داشتن نیم نگاهی به منابع آب شور دریاها و شیرین سازی آن و البته تصفیه فاضلاب و استفاده مجدد از آن را برایمان باقی نمی گذارد. بر همین اساس طرح جامع تأمین و انتقال آب شرب و صنعت استان های نوار شرقی كشور با هدف پایداری جمعیت، توسعه اقتصادی، اجتماعی و صنعتی از چند سال پیش كلید خورد. در این طرح، آب دریای عمان پس از برداشت و تصویه در خط لوله ای به طول حدود هزار و 510 كیلومتر جریان یافته و كام تشنه 3 استان كشور را سیرآب می كند. مطالعات این طرح از سال 93 توسط وزارت نیرو آغاز شده و تأمین آب این مناطق را تا افق بلند مدت 1450 در برنامه دارد؛ میزان نیاز آبی شرب و صنعت در افق 1420 در استان های مورد مطالعه هزار و 796 میلیون مترمكعب برآورد شده كه سهم خراسان رضوی هزار و 68، خراسان جنوبی 271 و سیستان و بلوچستان 457 میلیون مترمكعب از این مقدار خواهد بود. كارشناسان براین باورند كه از مهم ترین مزیت های این طرح عمق بالای دریای عمان و ارتباط آن با اقیانوس هند است؛ عواملی كه سبب شده تا بسیاری از نگرانی ها در این حوزه مرتفع شوند.


(طرح انتقال آب دریای عمان به استان های نوار شرقی)

در این طرح با هدف استفاده بهینه فنی_ اقتصادی از ظرفیت، نمك زدایی و انتقال آب طی 3 مرحله در مدول هایی با ظرفیت 250 میلیون متر مكعب در سال در دستور كار برنامه ریزی قرار گرفته و قرار است 750 میلیون متر مكعب از این میزان كمبود در افق سال 1420 به واسطه آن از محل آب دریای عمان تأمین شود. اجرای مدول اول خط انتقال، علاوه بر اینكه بستری آماده به منظور اجرای مدول های بعدی را ایجاد خواهد كرد، باعث رونق اقتصادی و توسعه صنایع وابسته به آب شده و زمینه مشاركت و جلب اعتماد صاحبان صنایع در بخش خصوصی را فراهم خواهد كرد. مطابق بررسی های هیدرولیكی و مسیریابی قطعه اول، خط انتقال آب به طول 585 كیلومتر و قطر 2هزار و 200 میلیمتر در استان سیستان و بلوچستان واقع بوده و دبی مورد نیاز شرب و صنعت در مقطع میان مدت این استان تا افق سال 1405 به میزان 70 میلیون متر مكعب است كه از خط برداشت می شود.

در ادامه پس از تحویل آب مورد نیاز شرب و صنعت سیستان و بلوچستان، قطعه دوم خط انتقال با قطر هزار و 800 میلیمتر و طول 465 كیلومتر مسیر خراسان جنوبی را تا مركز این استان یعنی شهر بیرجند طی می كند و برداشت آب این استان در شهر بیرجند و به مقدار 70 میلیون متر مكعب صورت می پذیرد. قطعه سوم خط نیز با قطر هزار و 600 میلی متر، مسیر 460 كیلومتری را تا مركز استان خراسان رضوی طی می كند و دبی معادل 110 میلیون متر مكعب جهت مصارف شرب و صنعت مقطع میان مدت این استان را در مشهد تأمین می كند.

چرا تصفیه آب دریا مورد توجه قرار گرفت
محمد دلمرادی در گفت وگو با عصرهامون، در خصوص چرایی مورد توجه قرار گرفتن آب دریاها برای تصفیه و استفاده گفت: چالش های مختلفی كه در زمینه منابع آب به ویژه آب های زیرزمینی گسترش یافته، موجب شده تا طرح انتقال آب از دریای عمان به این 3 استان شرقی مورد توجه قرار بگیرد. در این طرح زیر پروژه ها و اقدمات متعددی تعریف شده كه به سرانجام رسیدن این اقدامات مستلزم سرمایه گذاری و زیربنای فرهنگی_ اجتماعی مناسب است تا اول هزینه اقدامات فیزیكی را كاهش دهد، دوم مشاركت بدنه جامعه را در این اقدامات فراهم آورد و در نهایت با سازماندهی گروه های مردمی به صورت عام و بهره برداران به صورت خاص، (stakeholders) تضمین پایداری تعادل این منابع در دراز مدت را فراهم آورد.

وی افزود: در حال حاضر، بخش مهمی از مراكز مهم تولید كشاورزی كشور در دشت های ممنوعه كه آبخوان های آن ها از تعادل هیدرولوژیكی برخوردار نیستند، واقع شده اند. در این مناطق كه حدود یك سوم كل دشت های كشور را پوشش می دهند، برای مقابله با اضافه برداشت، صرفا به شكل محدودی و در صورت اجرای طرح های جبرانی ،امكان صدور مجوز برداشت جدید برای مصارف غیركشاورزی و مصارف گلخانه ای وجود دارد. مدیریت اجرای طرح های توسعه جایگزینی از این طریق بسیار دشوار است و در اغلب موارد نتوانسته پاسخگوی نیازهای رو به توسعه باشد. در عین حال تعادل بخشی را به سفره بازگرداند. با توجه به تغییرات اقلیمی (climate change) خشكسالی ها و طوفان های مخرب در كل كره خاكی كه تبعاً، خواسته یا ناخواسته گریبان گیر تعداد بسیار زیادی از كشورها است، در سال های اخیر بحث شیرین كردن آب دریا و تأمین آب شرب مورد توجه بسیاری از كشورها و محققان و سیاستگذاران این حوزه قرار گرفته است.

ضرورت و اهداف طرح مسئله
وی ادامه داد: طرح حاضر با رویكرد بهره وری حداكثر از منابع آب موجود و تطابق با اصول توسعه پایدار به ارزیابی و شناسایی پتانسیل های بالقوه شناسایی شده تأمین آب برش شرق كشور پرداخته و ضمن مقایسه جمیع راهكارهای ممكن برای تأمین آب پایدار و بلندمدت، اولویت بندی گزینه های تأمین آب و انتخاب گزینه برتر دستورالعملی اجرایی برای بهره برداری مناسب از منابع آب فعلی در دستور كار مسئولین و برنامه ریزان كشور قرار خواهد داد.

دلمرادی تصریح كرد: به عبارتی طرح حاضر تلاشی نظام مند را در راستای بهره وری همه جانبه از پتانسیل تمامی منابع آبی عظیم قابل استفاده در برش شرق كشور منجمله تأمین و انتقال آب از تاجیكستان (رودخانه آمودریا)، تأمین و انتقال آب از سد دوستی، تأمین و انتقال آب از چاه نیمه ها، تأمین و انتقال آب از دریای عمان و ... در دستور كار قرار می دهد. همچنین در این طرح جنبه مشاركت ذیمدخلان و ذینفعان پروژه در راستای رسیدن به اهداف توسعه پایدار از منظر تأمین آب مد نظر قرار گرفته شده كه به دنبال آن راهكارهای مناسب به منظور تهیه مدل های مالی و تدوین ساختار تشكل های مدیریتی و اجرایی طرح قابل اتخاذ است. به گونه ای كه با بروز مشكل در انتقال هر یك از منابع آبی یاد شده، امكان بهره وری از سایر منابع وجود داشته باشد و بتوان چشم انداز تأمین آبی پایدار را فراهم كرد.

وی اظهار كرد: از طرف دیگر توافق سه جانبه ایران افغانستان و هند برای توسعه چابهار به تناسب ایجاد توسعه در جنوب شرق ایران برای ساكنان این خطه نیازهای جدید زیادی از جمله آب و انرژی را نیز به وجود خواهد آورد كه بدلیل اهداف اقتصادی و اجتماعی قابل چشم پوشی نیست. بدیهی است توسعه بندر چابهار، ایران را به كانون سرمایه گذاری ها، فعالیت های اقتصادی و ترانزیتی در منطقه تبدیل خواهد كرد كه احداث آب شیرین كن در حوالی این مركز اقتصادی هم از دیدگاه اقتصادی و هم ژئوپلتیكی حائز اهمیت فراوان خواهد بود.


انواع روش های شیرین سازی آب دریا
دلمرادی با بیان اینكه نمك زدایی (Desalination or desalinization) فرآیندی است كه با آن بخشی از نمك ها و سایر مواد معدنی را از آب شور جدا می كنند و به طور كلی، منظور از نمك زدایی حذف نمك ها و مواد معدنی است، گفت: فرآیند آب نمك زدایی، فرآیندی است كه به منظور خالص سازی آب دریا برای مصارف آشامیدنی و صنعتی به كار می رود و منجر به تصفیه آب شور و خارج شدن نمك و املاح از آن می گردد. به این فرآیند همچنین شیرین سازی نیز گفته می شود. این فرآیند می تواند به روش های مختلفی انجام شود، اما نتایج حاصل از آن تبدیل آبشور و بدمزه و یا آب دریا به آب تقریبا خالص است كه در مصارف خانگی و صنعتی آب مورد استفاده قرار می گیرد.

وی افزود: این شیوه (نمك زدایی آب دریا) سریعاً تبدیل به یك منبع عظیم تولید آب آشامیدنی در بسیاری از مناطق جهان شده است. در مقیاس بزرگ نمك زدایی به طور معمول با استفاده از مقادیر زیادی انرژی، زیرساختهای اختصاصی و گرانقیمت است، كه هزینه تهیه آن نسبت به آب منابع معمول مانند رودخانه ها یا آبهای زیرزمینی گرانتر می كند. با این وجود به علت كمبود منابع آب شرب قابل دسترس در مناطق مختلف جهان استفاده از منابع آبی جدید در دستور كار دولت ها قرار گرفته است. بیشتر سرمایه گذاری های اخیر در نمك زدایی، بر توسعه راه های مقرون به صرفه تأمین آب نمك زدایی شده برای استفاده انسان، متمركز شده است. در كنار بازیافت آب از فاضلاب، نمكزدایی یكی دیگر از چندین منابع تأمین آب مستقل از بارش است. به طور كلی چندین فناوری برای زدودن نمك و دیگر مواد جامد از آب وجود دارد كه عبارتند از تقطیر (Distillation)، اسمزمعكوس (Reverse osmosis)، هیبریدی (Hybrid)، الكترودیالیز (Electro Dialysis)، نمكزد (Freeze Desalination) كه به صورت متداول بر اساس مصرف انرژی و یا بر اساس نوع عملكرد تقسیم بندی می شوند.

مزایای تصفیه آب دریا با تأسیسات آب شیرین كن
دلمرادی خاطرنشان كرد: شیرین سازی آب دریا از جمله صنایع گران قیمت و با هزینههای بهره برداری بالا است. در سالیان اخیر تلاش های فراوانی در جهت كاهش و تسهیل بهرهبرداری از واحدهای شیرینسازی آب به عمل آمده است. افزایش نیاز آبی و به تبع آن افزایش واحدهای آب شیرین كن همچنین تولید انبوه تجهیزات نمكزدایی آب در مقیاس صنعتی و گستردگی استفاده از آب شیرینكنها در نقاط مختلف باعث كاهش قابل توجه هزینه سرانه احداث واحدهای آب شیرینكن به خصوص در دهه اخیر شده است. در این بخش به صورت مختصر به بررسی روشهای شیرین سازی آب پرداخته می شود. به طور كلی چندین فناوری برای حذف نمك و دیگر مواد جامد محلول از آب وجود دارد كه به صورت متداول بر اساس مصرف انرژی و یا بر اساس نوع عملكرد به انواع نمك زدایی حرارتی، نمك زدایی غشایی (RO/NF)، نمك زدایی هیبریدی، حرارتی/غشایی، سایر روش ها (الكترودیالیز، تبادل یونی، انجمادی، هسته ای، خورشیدی) تقسیم بندی می شوند.

مقایسه روش های نمك زدایی حرارتی آب
وی در خصوص مشخصات روش های نمك زدایی حرارتی آب و مقایسه آن ها گفت: در فرآیند MSF (تقطیر ناگهانی چندمرحله ای یا Multi-Stage Flash distillation ) بازیابی و میزان TDS (كل مواد جامد محلول یا همان Total Dissolved Solids كه به اختصار TDS نیز گفته می شود و در واقع مقدار شفافیت آب را مشخص می كند) از 25 تا 50 درصد بازیابی در دمای بالا و TDS آب خروجی 50 ppm است. اساس این مراحل تبادل گرمایی متقابل است. مهم ترین مزایای این روش این است كه مناسب ظرفیت های بالا فناوری اثبات شده برای بهره برداری طولانی است، كمترین میزان پیش تصفیه آب خوراك را دارد، آب خروجی از كیفیت بالایی برخوردار است، هزینه ها مستقل از میزان شوری آب خوراك است و همچنین امكان تأمین انرژی از نیروگاه برق را نیز دارد و مهم ترین معایب آن انرژی مصرفی بالا، هزینه سرمایه گذاری بالا، فضای زیاد مورد نیاز، مشكل خوردگی در تجهیزات با كیفیت پایین، شروع به كار كند، نیاز به سطح بالای دانش تكنیكی و نسبت بازیافت پایین است.



این كارشناس حوزه آب افزود: در روش دوم یعنی فرآیند MED (مخفف عبارت Multiple-Effect Distillation یا تقطیر چند مرحله ای) نیز بازیابی و میزان TDS (هر چقدر TDS آب بیشتر باشد موجب می شود تا آب بو ،طعم و رنگ نامطلوب تری به خود بگیرد) از 0 تا 65 درصد بازیابی در دمای بالا و TDS آب خروجی 10 ppm است. این فرایند بر اساس ﺳﯿﺴﺘﻢ ﻧﻤك زداﯾﯽ تقطیری ﺑﻪ روش چند مرحله ای ﺑﻪ همراه ﭼﺮﺧﺶ ﺑﺨﺎر است. مهم ترین مزایای این روش این است كه در مقیاس های اقتصادی بالا، فرآیند قابل اتكا و كمترین كاركنان بهره بردار، تحمل سطح متعادلی از مواد معلق و بیولوژیكی، امكان تأمین انرژی از نیروگاه برق و كیفیت بسیار بالای آب تولیدی است و مهم ترین معایب آن انرژی بالای مصرفی هزینه بالای سرمایه گذاری و بهره برداری، كیفیت بالای جنس تجهیزات با توجه به مشكل خوردگی و اینكه آب تولیدیی نیاز به سرمایش و اختلاط پیش از استفاده به عنوان آب شرب دارد است.

وی ادامه داد: روش دوم یعنی فرآیند VC (مخفف عبارت Vapor Compression یا روش متراكم سازی بخار) كه شیرین سازی تبخیر تراكمی تركیب مكانیكی و گرمایی است نیز تا 50 درصد امكان بازیافت امكان پذیر است. TDS آب خروجی 10 ppm است. مهم ترین مزایای این روش این است كه فرایند طراحی شده برای مصرف كم مواد شیمیایی برای آب با شوری تا 50.000 ppm امكان پذیر است، انرژی نسبتا كمی مصرف می كند، دمای كاركرد پایین تری دارد، امكان رسوب و خوردگی كم تر است، هزینه سرمایه گذاری و عملیاتی پایینی دارد و در نهایت اینكه امكان سازگاری سریع با تغییر جریان را داراست. البته این شیوه نمك زدایی معایبی هم دارد كه از مهم ترین آن ها این است كه این شیوه محدود به آب شیرین كن های با مقیاس كوچك است، شروع به كار با سیستم گرمایش كمكی است و كمپرسورها نیاز به نگهداری با هزینه قابل توجهی را دارد.

وی اذعان داشت: همانطور كه در بالا ذكر شد، معایب اصلی روش های نمك زدایی انرژی مصرفی بالا، هزینه سرمایه گذاری بالا، فضای بالای مورد نیاز، مشكل خوردگی در تجهیزات با كیفیت پایین، شروع به كار كند، نیاز به سطح بالای دانش تكنیكی و نسبت بازیافت پایین است.



شایان ذكر است؛ به منظور مقایسه واحدهای نمكزدایی حرارتی از دیدگاه اقتصادی (قیمت تمام شده آب)، هزینه سرمایه گذاری و قیمت تمام شده آب برای روش های مختلف توسط كافلر (Kaufler) برای یك واحد نمك زدایی به ظرفیت 30000 m3/d با نرخ بهره 7درصد، زمان بهره برداری 20 سال و قیمت برق معادل 0/065 دلار /كیلو وات ساعت در جدول ارائه شده است.)



مكانیزم عملكرد سیستم های آب شیرین كن
دلمرادی در خصوص مراحل تصفیه آب در سیستم های معمول آب شیرین كن، گفت: مكانیزم عملكرد سیستم های آب شیرین كن برای سیستم های گوناگون متفاوت است. در نمك زدایی غشایی (RO)
كه متداولترین و جدیدترین فرآیند نمك زدایی است معمولاً شامل تأسیسات پیشتصفیه، نمك زدایی (اسمز معكوس) و پس تصفیه می شود كه در مواردی شامل فرآوری پساب و یا آب نمك غلیظ هم هست. بخش پیش تصفیه اولین بخش در واحد نمكزدایی غشایی است كه شامل بخش تجهیزاتی آشغال گیر درشت، آشغال گیر ریز، اختلاط سریع، زلال ساز DAF (لخته سازی و شناورسازی)، فیلتراسیون دو لایه ثقلی و كارتریج است. بخش مواد شیمیایی شامل كلرزنی (در فرآیند آبگیری)، تنظیم pHبرای فرآیند انعقاد و لخته سازی (اسید)، مواد منعقد كننده (دو سناریو: كلروفریك به تنهایی یا دو منعقد كنندهای با كلروفریك و پلیمر كاتیونی)، كمك منعقدكننده (پلیالكترولیت در صورت استفاده فقط از كلروفریك)، حذف كلر (تزریق SMBS)، تنظیم pH برای غشاهای اسمز معكوس و تزریق آنتی اسكالانت است.

مناسب ترین روش شیرین سازی آب دریای عمان
این كارشناس در پاسخ به سوال نهایی خبرنگار ما مبنی بر اینكه به نظر شما مناسب ترین روش شیرین سازی آب دریا در مناطق جنوبی ایران چیست، اظهار كرد: به نظر من مناسب ترین سناریو برای نمك زادایی آب دریای عمان به شكل درخت سلسه مراتب زیر است.



اثرات سوء تصفیه آب دریا بر محیط زیست
یك كارشناس محیط زیست دریایی چابهار در گفت وگو با عصرهامون، با اشاره به اینكه آب یكی از فراوان ترین منابع روی زمین است و سطح وسیعی از زمین را پوشش می دهد، اما حدود 97 درصد آب زمین، آب نمك در اقیانوس ها و كمتر از 3 درصد، آب خالص است گفت: در دنیای امروز كمبود آب آشامیدنی تازه برای مصارف انسانی، صنعتی و استفاده در كشاورزی به یك مشكل مهم و مسئله حاد تبدیل شده و نیاز به داشتن آب شیرین كن به عنوان یك منبع مهم آب تازه برای اهداف صنعتی و خانگی وجود دارد. اگرچه این صنعت به تدریج در دهه های اخیر در حال رشد بوده اما علیرغم مزایای زیاد این صنعت، نگرانی ها در مورد اثرات منفی بالقوه بر روی محیط زیست افزایش یافته است.

نصیر سلطانپور، در خصوص اثرات منفی و مخرب آب شیرین كن ها بر محیط زیست با بیان اینكه این دستگاه ها با توجه به نوع و نحوه بهره برداری از آن ها در كوتاه مدت و بلند مدت می توانند آثار زیست محیطی مختلفی را بر محیط اطراف خود داشته باشند، افزود: اثرات سوء بر كیفیت آب و رسوبات، مختل كردن زندگی دریایی و عملكرد اكوسیستم ساحلی است و از مهم ترین انواع آلودگی های تولید شده توسط این صنایع می توان به آلودگی های صوتی، حرارتی و شیمیایی اشاره كرد.

وی با اشاره به اینكه بسته به نوع فرایند شیرین سازی حدود 60 تا 70 درصد هدر رفت آب در فرایند نمك زدایی از آب دریا صورت می گیرد و این بدان معنا است كه از 100 درصد آب ورودی حدود30 - 40 درصد آن بسته به نوع روش شیرین سازی، به وسیله فرایند نمك زدایی شیرین شده و حدود 60- 70 درصد آن با غلظت بالای نمك و با حرارت بیشتر از آب اولیه به عنوان پساب به محیط بر می گردد، ادامه داد: مهم ترین آثار زیست محیطی ناشی از این فعالیت ها مربوط به تخلیه پساب به محیط است. پساب هایی كه به علت وجود 3 عامل شوری، حرارت و مواد شیمیایی آثار زیست محیطی نامطلوبی بر محیط پیرامون خود ایجاد می كنند. همچنین دستگاه های آب شیرین كن برای فعالیت به انرژی زیاد نیاز دارند كه تولید این انرژی انتشار گازهای گلخانه ای را به همراه دارد.

تلخاب؛ پاسخ ناشایست تصفیه كن ها به بخشش دریا
سلطانپور با بیان اینكه تلخاب به عنوان پساب از دستگاه های آب شیرین كن باقی می ماند كه بسیار گرم تر و شورتر از آب معمولی دریا است و پس از فرایند نمك زدایی از آب دریا این تلخاب دوباره وارد دریا می شود، گفت: بخش عمده آلودگی هایی كه از طریق پساب صنایع آب شیرین كن ها ایجاد می شود شامل آلودگی شیمیایی از جمله تغییرات غلظت نمك (شوری) ناشی از وارد شدن پساب به محیط، وارد شدن مواد حاصل از خوردگی تأسیسات فلزی به منبع پذیرنده، ورود مواد افزودنی ضد رسوب، ورود مواد افزودنی ضد گرفتگی، ضد كف و ضد خوردگی به منبع پذیرنده وارد شدن اسیدها به محیط و آلودگی حرارتی شامل آلودگی حرارتی ناشی از پساب آب شیرین كن و مصرف سوخت های فسیلی است.

وی افزود: تلخاب ها یا پساب ها علاوه بر شوری بالا، دمای حدود 18 تا 60 درجه سانتی گراد دارند . میانگین دمای اطراف خروجی تلخاب ها همواره بالاتر از 30 درجه است. این شوك حرارتی همه آبزیان كه در محدوده محل تخلیه پساب واقع شده اند را تا سر حد انقراض پیش می برد در شرایطی كه دما مورد نیاز آبزیان برای ادامه حیات 25 درجه است. پساب واحدهای آب شیرین كن بین 10 تا 20 درصد شوری آب دریا ها و بیش 7 تا 8 درجه دمای آب را افزایش می دهند با ورود پساب آبشیرین كن ها به ساحل دریا و شوری زیاد در كوتاه مدت باعث بهم خوردن تعادل املاح و عناصر آب و شرایط زیستی زیستگاه ها و مناطق حساس ساحلی شده و در مدت زمان كوتاه اثرات جبران ناپذیری بر تنوع زیستی آبزیان و محیط زیست دریایی منطقه وارد می كند. با ورود پساب آبشیرین كن ها به ساحل دریا راه تنفس بعضی از آبزیان بسته می شود و همین عامل نیز مرگ آبزیان دریایی را به دنبال دارد.

وی در خصوص تغیرات غلظت نمك (شوری) ناشی از ورود پساب به دریا اظهار كرد: شوری یكی از فاكتورهای محدودكننده مهم در رشد و و بهره وری از آب شیرین كن ها است. اثرات شوری بر كیفیت آب تاثیر می گذارد. غلظت بالای شوری منجر به افزایش كدورت آب در محل تخلیه شده و از ورود نور به آب جلوگیری كرده و در فرآیند فتوسنتز تداخل ایجاد می كند. با افزایش غلظت نمك در دریاها چرخه زندگی پلانكتون دچار تغییرات می شود. خرچنگ و بی مهره گان دریایی حساس به افزایش شوری و دیاتومه ها به افزایش شوری مقاوم اند.

نقش غلظت نمك در تكامل رشد و جمعیت موجودات آبزی
وی ادامه داد: علاوه بر این تغییرات، غلظت نمك یا شوری در تكامل رشد و جمعیت موجودات آبزی نقش مهمی را دارد.میزان نمك در آب دریاها و اقیانوس ها 30-37 میلی گرم بر لیتر گزارش شده؛ این در حالی است كه مقدار غلظت نمك در دهانه خروجی آب شیرین كن ها در حدود 80 میلی گرم بر لیتر است. به عبارت دیگر میزان شوری در پساب حاصل از تمامی روشهای شیرین سازی آب افزایش می یابد به نحوی كه غلظت نمك آب دریا درحدود 35000 - 45000 PPM و غلظت نمك در پساب خروجی از تاسیسات شیرین سازی آب دریا در محدوده 40000- 80000 PPM است.

سلطانپور خاطرنشان كرد: غلظت بالای نمك در پساب خروجی از تاسیسات آب شیرین كن و همچنین نوسانات غلظت نمك در منابع پذیرنده پساب ممكن است منجر به مرگ موجودات زنده ای گردد كه توانایی تحمل غلظت بالای نمك و یا نوسانات غلظت نمك را نداشته باشند. تحقیقات به عمل آمده توسط كارشناسان در مورد غلظت پساب ها حاكی از این موضوع است كه ارتباط مستقیمی بین كاهش جمعیت گونه های آبزی و افزایش شوری آب دریا وجود دارد كه میتوان در این زمینه از مهاجرت پلانكتون ها یاد كرد.


(آلوگی آب دریا و مرگ دلخراش موجودات دریایی)

این كارشناس در پاسخ به این سوال كه پمپاژ پرفشار آب به درون لوله ها توسط آب شیرین كن ها تا چه حد می تواند منجر به از بین رفتن موجودات میكروسكوپی دریا همچون پلانكتون، سخت پوستان كوچك و ماهی های ریز شود، گفت: تأسیسات مربوط به آب گیری آب شیرین كن ها در صورت آب گیری از دریا به روش پمپاژ مستقیم آب از دریا، به دلیل سرعت زیاد آب ورودی، مقادیری از آبزیان از جمله ماهی ها، حلزون ها، ستاره های دریایی و جلبك ها را به دلیل نبود توری مناسب در مدخل لوله های ورودی همراه آب وارد لوله های ورودی آب شیرین كن و از آنجا در حوضچه های اولیه برداشت شده و ازبین می روند. همچنین بعضی از این آبزیان در سیستم های ورودی دارای توری محافظ در روی لوله ها در براثر اصابت با توری ها كه به عنوان صافی در مدخل های ورودی نصب شده نیز از بین می روند.

بهترین روش زیست محیطی برای شیرین سازی آب دریا
این كارشناس محیط زیست دریایی در خصوص بهترین، بهینه ترین و سازگارترین روش زیست محیطی برای شیرین سازی آب دریا نیز گفت: ایران كشوری است كه در معرض خشكسالی ها پی در پی قرار دارد با مشكل آب و كم آبی مواجه است فرضیاتی جهت برون رفت از این معضل مبنی بر استفاده از آب شیرین كن ها مطرح است به نظر می رسد هنوز بحران آب در كشور به حدی نرسیده كه لازم به استفاده از آب شیرین كننده ها باشد با توجه اثرات قابل توجه كارخانجات بزرگ نمك زدایی بر محیط زیست دریایی ، در شرایط فعلی مدیریت آب های شیرین موجود، اقتصادی ترین و مناسب ترین گزینه جهت رفع این موضوع است. تامین آب در مناطق كم آب و خشك، با احداث آب شیرین كن ها در صورت نبود راهكار دیگری برای تامین آب، بایستی با انحام مطالعات ارزیابی زیست محیطی و با رعایت ملاحظات زیست محیطی مربوطه خصوصاً برنامه ریزی برای استفاده مجدد از پساب انجام شود. اما وجود پساب این آب شیرین كن ها همواره یكی از معضلات و موارد مورد توجه كارشناسان محیط زیست است چرا كه این پساب آلوده بوده و موجب خسارت های زیست محیطی به دریا و محیط زیست می شود.

وی ادامه داد: در فرآیند نمك زدایی از طریق جدا كردن نمك های محلول موجود در آب شور یا لب شور، آب قابل مصرف تولید می شود. اگرچه از فناوری های نمك زدایی می توان برای مصارف مختلف استفاده كرد، اما امروزه از آن بیشتر برای تولید آب آشامیدنی برای مصارف شهری و خانگی استفاده می شود. همچنین از پساب شیرین شده با فناوری های نمك زدایی، می توان در كشاورزی و صنعت بهره برد. برای نمك زدایی، فناوری های مختلفی به كار می رود. روش های متداول، به 2 دسته ی كلی فرآیندهای حرارتی و فرآیندهای غشایی تقسیم می شوند. از تركیب این دو دسته، روشی جدید به نام هیبریدی تشكیل شده است كه هر كدام از روش ها معایب و مزایای خاص خود را دارند.

استحصال آب از دریا و كاهش بارش
وی در پاسخ به این سوال كه آیا استحصال آب شیرین از دریا باعث كاهش باران در كشورهای حوزه خلیج فارس می شود، اظهار كرد: تغییر اقلیم یكی از عوامل تغییر فصل بارش ها در كشور است. در چرخه تبخیر، آب دریا تبخیر شده و توسط باد جابجا می شود و با استفاده از هسته های تشكیل نمك كه خاصیت جذب رطوبت دارد به زمین برگشته و این رواناب مجددا به دریا می ریزد، این قانون طبیعت است و نمی توان با قطعیت گفت گرمای هوا باعث بی آبی شده اما مواردی در میانه چرخه تبخیر تا برگشت آب به زمین وجود دارد كه موجب طولانی تر شدن این چرخه و تاخیر در روند بارش ها می شود بنابراین به نظر می رسد افزایش میزان شوری آب دریا می تواند باعث ایجاد تغییر در زمان تشكیل چرخه تبخیر آب دریا و میزان بارش گردد .

قدم به قدم در مسیر زوال آب در ایران
پرویز كردوانی، پدر كویرشناسی ایران در گفت وگو با عصرهامون، گفت: پیش از هرگونه بحث و گفت وگویی در این خصوص باید بنشینیم و بررسی كنیم كه چه شد كه امروز داخل خشكی آب نیست و به روزی افتادیم كه برای تامین نیازهای آبی خود بخواهیم از دریا آب بیاوریم ؛ بخشی از مشكلات ما ناشی از تفكر غلط مدیران وزارت آب و برق قبل از انقلاب است كه توسعه را مستلزم استفاده از آب می دانستند. آنها در آن زمان فكر می كردند به هر اندازه كه بخواهند می توانند آب در اختیار داشته باشند. پس مبحث چاه های عمیق و نیمه عمیق مطرح شد. در آن زمان تبلیغات فراوانی برای حفر چاه ها صورت گرفت و می گفتند با این كار هر چقدر تمایل داشته باشید می توانید آب برداشت كنید و صنایع و كشاورزی را توسعه پیدا دهید؛ می گفتند توسعه، اما متاسفانه تنها توسعه مدنظر بود نه توسعه پایدار.


(قدم به قدم در مسیر زوال آب در ایران)

وی افزود: این برای قبل از انقلاب بود. بعد از انقلاب هم وزارت نیرو این روند را ادامه داد و بر این باور بود كه باید كشاورزی را توسعه داد تا خودكفا شویم. گذشت و گذشت و برداشت های بی رویه ادامه پیدا كرد. این روند برداشت بدون محدودیت تا جایی ادامه پیدا كرد كه امروز در رفسنجان چاه هایی با عمق 400 متر حفر می شود و در جهرم تا عمق 550 تا 600 متر باید زمین را بكنید تا به آب برسید. بعد از مدتی كه متوجه شدند در قبال توسعه كشاورزی منابع آبی كمی باقی مانده گفتند مدل های دیگری هم هست كه شما خبر ندارید؛ مثل سدسازی و انتقال آب، خب ما قدیم هم سدسازی داشتیم. 2 هزار سال قبل بر روی رودخانه قره آغاج شیراز كه می رود به سمت فیروزآباد و پشت بند بهمن (قبل از اسلام به سد می گفتند بند آب می گفتند). بنابراین چند جا هم سد احداث شد، اما انتقال آب از سد تنها به بخش ها و اراضی پایین دست ممكن بود و نمی توانستند آب را به بالا دست منتقل كنند. چه كنیم چه نكنیم، لوله كشی می كنیم. با همین نظریه گفتند چرا از وسط كویر آب نداشته باشد، سد بزنید و لوله كشی كنید. هزار كیلومتر، 500 كیلومتر، 200كیلومتر ...، از رودخانه دز، كارون، كرخه، جراحی، زهره بگیرید و بدهید تا هر چقدر نیاز دارند مصرف كنند. اسم این را هم گذاشتند عامل توسعه.

وی ادامه داد: سوم شیر و شلنگ اروپایی ها. حفر چاه های عمیق و نیمه عمیق و سد سازی شد عامل توسعه و شیر و شلنگ شد سمبل تمدن؛ یعنی كسی كه با گاری و كاسه و كوزه آب می آورد متمدن نیست و كسی كه امكان دسترسی به شیر آب را توسط لوله در هر نقطه از یك ساختمان دارد متمدن است. تفاوتی نمی كند این آب را برای آبیاری فضای سبز استفاده كند، برای شست وشوی ماشین، شستشوی خیابان یا هر مصرف دیگری، فقط این شیوه مصرف را به ما یاد دادند و گفتند بفرما، استفاده كنید، نگفتند از این آب درست استفاده كنید كه یك روز ممكن است تمام شود و برای تامین آن به مشكل بر بخوریم. مثل شخصی كه درآمد دارد و به همسر و فرزندان خود پول بدهد، اما با آن ها نگوید درست خرج كنید تا در روز پیری و از كار افتادگی با مشكل روبرو نشویم.

نبود برنامه اساسی، تشدید بحران كم آبی
كردوانی افزود: دولت نیامد برنامه های اساسی بگذارد تا به اندازه توان خود مصرف كنیم، كه امروز همین آب درون خشكی كافی باشد. آمدند و بدون در نظر گرفتن منبع تامین آب اقدام به افتتاح و ساخت واحدهای مسكونی انبوه در استان های كویری كردند. آب های فاضلاب زاهدان ببینید به كجا می رود! زیر تپه های ماسه ای و به سمت منطقه مرزی و در نهایت هم بدون هیچ استفاده ای از دسترس ما خارج می شود؛ یا مانند آن فاضلاب شهرهای دیگر. در صورتی كه تسویه همین فاضلاب می تواند بخش به سزایی از مشكل و كمبود را در این خصوص برطرف كند. نمی آیند از فاضلاب استفاده كنند، كاری كه از چندین دهه پیش كشورهای پیشرفته آن را انجام دادند. انسانی كه فقیر می شود نمی تواند كه مثل ثروتمندان زندگی كند. باید به سمت بهره برداری از آب های غیر متعارف برویم كه متاسفانه هیچ اقدامی برای استفاده از آب های غیر متعارف انجام نشده؛ فقط تا توانستیم چاه كندیم و سدسازی كردیم. حالا هم باید آب از دریا آب بیاوریم و باز بی رویه مصرف كنیم، فضای سبز توسعه بدهیم، كارواش بزنیم و ماشین بشوییم و ...

وی با بیان اینكه تكنولوژی چاه، سد شیر و شلنگ ما را به این روزی انداخت كه منابع آبمان در خشكی تمام شده، اظهار كرد: زمانی آمدند و گفتند صنایع دیگری هستند كه كشورهای خارجی توسعه پیدا كردند ما عقب ماندیم و آن ها صنایع آب بری مثل فولاد است. شروع كردند كارخانه های بسیار بزرگ درست كردند و هر چه آب خواستند در اختیارشان گذاشتند. استان های دیگر هم بدون توجه به اینكه این كار مستلزم چه زیرساخت هایی است شروع كردند و پشت سر هم از این كارخانه ها زدند و به وزارت نیرو گفتند آب بده، این روند ادامه پیدا می كرد تا جایی كه وزارت نیرو گفت دیگر در داخل آب نداریم. بعد پیش خود فكر كردند، اگر آب نداشته باشیم به مردم بدهیم باید تعطیل كنیم برویم، اما این شدنی نبود. مثل شخصی كه یك ماشین چند میلیاردی دارد اما بنزین ندارد كه از آن استفاده كند. پس به فكر استفاده از منابع دیگر افتادند. یكی از این تكنولوژی ها بارور كردن ابرهاست، دومی انتقال آب از دریا و سومی استخراج آب های ژرف كه یكی از آن ها نیز در منطقه سیستان حفر شده.

بارورسازی ابر و استخراج آب های ژرف چاره كار نیست
برگزیده پنجمین دوره همایش چهره های ماندگار در بخش جغرافیای كشور خاطرنشان كرد: در خصوص باروری ابرها كشورهایی كه آن را اختراع كردند دیگر از آن استفاده نمی كنند، چون اقتصادی نیست در مصارف مخصوصی كاربرد دارد. مثلاً در هنگامی كه یك فرودگاه مه گرفته و در انجام صدها پرواز اختلال ایجاد شده با استفاده از كربن خشك مه را برطرف می كنند و دید را برای انجام پرواز مساعد می كند. یا در مناطقی كه كشاورزی در آنجا صورت می گیرد و احتمال بارش تگرگ وجود دارد نیز با استفاده از از این تكنولوژی به وسیله یدور نقره، اندازه دانه های تگرگ را قبل از رسیدن به زمین كوچك تر می كنند تا از بروز خسارات سنگین جلوگیری كنند. بعدی بحث آب های ژرف است كه چندان كارساز نیست. از 5 نوع آبی كه از این چاه ها استخراج می شود فقط یك نوع آن قابل استفاده است و تنها برای مصارف محلی در جغرافیایی محدود كاربرد دارد.


(طرح انتقال آب از خلیج فارس به یزد)

وی در خصوص دیگر تكنولوژی مطرح، یعنی انتقال آب از دریا نیز گفت: مشابه طرح انتقال آب دریای عمان چند سال پیش هم طرحی مصوب شد كه مراحل ساخت آن در پایانی قرار دارد. در این طرح آب را از بندرعباس در خلیج فارس به گل گهر سیرجان، از آنجا به مس سرچشمه و پس از آن به چادرملو یزد منتقل می شود. مدل اجراء طرح هم به این شكل است كه 3 كانال به موازات هم كشیده شده كه امتداد اولی گل گهر سیرجان، دومی مس سرچشمه و سومی چادرملو یزد خواهد بود. هر یك از این كانال ها به یكی از این سه نقطه منتهی می شود. دستگاه تصفیه آب و تاسیسات آن را در حال آماده سازی است قرار است بعد از اینكه آب در لوله جریان پیدا كرد تسویه هم بشود.

وی تصریح كرد: چندی پیش هم مدلی مشابه همین پروژه برای 3 استان نوار شرق كشور یعنی سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و خراسان رضوی با منبع آب دریای عمان از چابهار شروع شد. هر 3 تا این استان ها درگیر مشكلات كم آبی هستند. در خراسان جنوبی در منطقه قائنات به طور میانگین 150 میلی متر بارندگی دارد و دیگر آبی ندارد. چرا، برای اینكه در منطقه نیم بلوك آن جهت تامین آب كارخانه فولاد چاه زدند كه منجر به خشك شدن كلیه چاه های منطقه شد كه در پی این اتفاق مردم، فرماندار و امام جمعه هم اعتراض كردند. امروز متاسفانه صحبت از انتقال آب از دریا طوری مطرح شده كه باعث شده از همه جا و برای همه جا فكر كنند می توانند از دریا آب بگیرند و حتی بحث تامین آب خراسان شمالی از دریای عمان نیز جدیدا مطرح شده كه هیچ كدام از آنها مشكلی را حل نمی كند. چرا كه اولاً سال ها طول می كشد تا آب به این نقاط برسد، دوم اینكه مسائل و مشكلات محیط زیست فراوانی ایجاد می كند. این پروژه در قسمت اول 900 كیلومتر است و تا مشهد قریب به 2 هزار كیلومتر را باید طی كند؛ این خط از كنار شهرها عبور كند؟ از كجا برود؟ از زیر راه آهن برود؟ از اراضی و قنات های مردم عبور می كند؟ مسیری با این طول یعنی مسائل زیست محیطی ندارد!؟ مطمئنا بخشی از طبیعت از بین خواهد رفت.

ایجاد تعاونی با آب دریا!
پدر علم كویرشناسی ایران گفت: زمانی كه دلار 3 هزار تومان بود مشهد تصمیم گرفت از دریا آب بیاورد و بعد متوجه شدند كه اجرای آن صرف نمی كند؛ چون اولا 15 تا 16 سال طول می كشد، ثانیا حساب كرد و دیدند نهایتا یك دهم آب را می تواند ببرد و در خوشبینانه ترین حالت حداكثر 400 میلیون متر مكعب می تواند انتقال دهد. این آب كم مشكل كدام استان را حل می كند؟ مبلغ كم، زمان طولانی، آن همه هزینه دارد و تازه وقتی هم كه برسد متر مكعب آب چند در می آید؟ وزارت نیرو پول نمی دهد و می گوید خودتان باید پول بدهید. الان مردم یزد تعاونی درست كردند با آب دریا، یعنی چه، یعنی یكی زمین كشاورزی اش آب ندارد، یكی كارخانه اش نیازمند آب است و امثالهم. اینها پول جمع می كنند بدهند به وزارت نیرو یك كانال آب برایشان بیاورد، منتها وقتی آب رسید، حالا وزارت نیرو آب شرب را برای تامین نیازها می خرد و به مردم می فروشد.

اثرات سوء انسداد چاه ها
وی ادامه داد: پرسیدند این آب ها را برای چه می برند؟ گفتند برای شرب و صنعت. یعنی آب نیست و اگر آب ندهید صنایع تعطیل و مردم آب ندارند بخورند. چرا؟ برای اینكه خیلی ولخرجی كردند و صنایع را بی رویه گسترش دادند. الان یك چاه در مناطق روستایی بزنید زندان می اندازند. 350 هزار چاه را می بندند، اما نه در شهرها. در منطقه زاهدان كسی برای كشاورزی چاه بزند به زندان می رود؛ دارند چاه های غیرمجاز كشاورزی را مسدود می كنند در حالی كه در همان زاهدان اگر شورای شهر با جلسه تشكیل دستور بدهد 10 حلقه دیگر هم چاه بزنند، وزارت نیرو هم نمی تواند حرفی بزند و مخالفت كند. همین كارها را كردند كه وضعیت این شد. الان هر چه آب داریم به شهرها انتقال داده می شود برای مصرف شهر. با این قبیل سیاست ها اتفاق خاصی رخ نمی دهد؛ بعلاوه این چاه هایی كه بسته می شود منجر به مهاجرت از روستاها به شهرها می شود و می بینید كه این فشارها با شهرهایی مثل زاهدان چه بوده كرده. چاه ها را می بندند و می گویند تامین آب شهر در اولویت اول، صنعت دوم و كشاورزی اولویت سوم است. فكر می كنند چاه را ببندند یا آب را كم كنند كشاورز می ماند؛ نه، مهاجرت می كند و می آید به سمت شهر. حالا او هم یك شهری است كه آب تصفیه شده، دانشگاه و امكاناتی از این قبیل می خواهد.

كردوانی اظهار كرد: همه چیز حتی كشاورزی بدون خاك می شود اما بدون آب امكان پذیر نیست. مسئولان این حوزه نمی آیند در راستای فرهنگ سازی اقدام كنند و بگویند شیر و دوش كم مصرف استفاده كنید. با این فرهنگ مصرف بی رویه، همكاری نكردن مردم و عدم مدیریت كارآمد وزارت نیرو، این مقدار آب مشكل را حل نمی كند، كما اینكه منابع طبیعی زمین از جمله چاه و سو و... تمام شد. چرا، برای اینكه آب هایی كه از طریق چاه و سدها استیصال شد، نیامدن به مردم بگویند كه درست استفاده كن. آب شرب را می گیرند و بدون فرهنگ سازی برای صرفه جویی و استفاده بهینه در اختیار مردم قرار می دهند.


(طرح اطلس ملی فولاد ایران)

تخصیص بخشی از آب انتقالی به صنعت اشتباه است
وی تصریح كرد: با تداوم این وضعیت اندك آب های باقیمانده نیز تمام می شود و روزی می رسد كه همین كامیون هایی كه امروز گازوئیل از پالایشگاه ها جابجا می كنند و سوخت می برند، باید آب جابجا و توزیع كنند. نباید به هیچ وجه از این آب انتقالی به صنعت تخصیصی داده شود، نباید صنایع آب بر را رقابتی و بزرگ كنند، نباید در مناطق خشك صنایع فولاد درست كنند. 1 تن فولاد 15 تا 20 متر مكعب آب می خواهد. اگر صنایع فولاد می خواهند باید آن را در حاشیه دریای خلیج فارس و دریای عمان ایجاد كنند نه حتی كنار رودها. هر چند در این مناطق هم آنقدر صنایع درست كردند كه دیگر خلیج فارسی وجود ندارد و كاملا آلوده شده. این آبی را كه با این هزینه و زحمت می آورند را باز همینطور بی برنامه داخل لوله پمپاژ نكنند. یك مخزن درست كنند تا مردم آب آشامیدنی مورد نیاز خود را از آنجا بخرند. مثل زمان قدیم كه در جنوب 110 آب شیرین كن داشتیم كه آب را شیرین می كردند و برای مصرف شرت به كاركنان دولت می دادند. برای تامین سایر نیازهایشان هم از آب چاه های عمیق و نیمه عمیق مصرف می كردند. اگر پس از چندین سال آب برسد و باز هم فكر كنیم این آب همیشگی و كم ارزش است و صنایع درست كنم مطمئنا به نتیجه ای نخواهیم رسید. در شرایطی كه آبی برای تامین گندم و نان وجود ندارد صنایع فولاد می سازیم كه در دنیا اول شویم! كه سرمایه دار ها سرمایه و ثروت بیشتری داشته باشند و مردم فقیر نام خوردن نداشته باشند !؟

چه زمانی منابع آب در ایران تمام می شوند
این كارشناس برجسته در خصوص زمان اتمام آب در كشور اینگونه اظهار كرد: چندی پیش آقای كلانتری از قول من به اشتباه در جایی گفته بود آقای كردوانی گفته در خوش بینانه ترین حالت تا 50 سال دیگر آب تمام می شود؛ نه، من گفتم تا 50 سال دیگر امیدوارم كسی در تهران نباشد. چرا، برای اینكه از هرجا كه می شد آب بگیریم گرفتیم، منابع آب های زیرزمینی رو به اتمام است و سدها هم انباشتی از گل و لای شده و نمی توانند آب ذخیره كنند. اما برای اینكه بهتر بفهمیم كی و كجا آب تمام می شود به این مثال گوش كنید: در روستای 3 نفر مشغول به كار بودند. یك نفر آمد و گفت: می خوام برم به روستای محمد آباد، غریبم، نمی دانم. به من بگویید ببینم كی می رسم؟ كسی محلش نذاشت. دوباره تكرار كرد آقا من غریبم می خوام برم به فلان جا كه میرسم؟ پاسخی نشنید؛ باز تكرار كرد و این بار هم كسی جوابش را نداد. عصبانی شد و راه افتاد كه یك دفعه یكی گفت یك ساعت و نیم دیگر! مرد گفت: شما كه می شنیدید چرا همان بار اول جوابم را ندادید؟ در پاسخ شنید: چون نمی دانستیم تو چگونه راه می روی. حالا داستان ما و آب در ایران هم همینطور است و زمان پایان آب در كشور بستگی به منابع آن ونحوه مصرف ما و نمی شود یك نسخه كلی برای همه جا ارائه كرد.

استفاده از تجربیات موفق برای مدیریت مصرف
وی اذعان داشت: البته در صورتی كه همین آب های موجود داخلی مدیریت شود و دولت و مردم با هم همكاری كنند با همین آب های باقیمانده، آب های باران، فاضلاب و رطوبت هوا می توانیم بسازیم. باید صرفه جویی كنیم و عادت كنیم به كم مصرف كردن. صنایعی را توسعه دهیم كه آب كمی بخواهند. در شهر هم شیوه های صرفه جویی در مصرف، تشویق به استفاده از دوش و شیرهای كم مصرف رواج داده شود. نصب كنتور هوشمند بر روی چاه های كشاورزی، راهنمایی كشاورزان برای كشت محصولاتی كه آب كمتری بخواهد و ... همه می تواند ما را در این شرایط سخت یاری كنند. با این حجم مصرف و این منابع و برنامه های ضعیفی كه داریم مشكل آب حل نمی شود. بنشینید و بررسی كنید كه كشورهایی كه در معرض رسیدن به نقطه صفر بودند، چه اقدامی انجام دادند كه این مرحله را به تاخیر بیندازند.

چگونه نقطه صفر لس آنجلس 5 سال عقب افتاد
كردوانی بیان كرد: آمریكا 50 ایالت دارد كه از این 50 تا فقط یك ایالت آن مساله آب ندارد و آن منطقه قطبی اش است. 36 ایالت آن به ویژه لس آنجلس و كالیفرنیا به طور جدی درگیر كم آبی اند. قریب هفت سال پیش آقای براون، فرماندار كالیفرنیا بزرگان استان را در جایی جمع كرد و گفت: 10 سال پیش درست در همین نقطه ای كه امروز ایستادیم 15 اینچ برف باریده بود اما الان رود و رودخانه و دریاچه خشك شده و آب نیست. اگر اینطور ادامه بدهیم تا پنج سال دیگر لس آنجلس به نقطه صفر می رسد و آب ندارد. برای نجات شهر از نابودی به همراهی و همكاری همه شما نیاز داریم. از الان تا آخر ماه همه بخش های كشاورزی، صنعت و شهر مصرف خود را باید 25 درصد كاهش دهند. در ایران اگر اینطور تصمیمی مصوب شود و كسی رعایت نكند، می گوید نهایتا جریمه ام می كنند اما در آنجا بزرگ خانه یا رئیس كارخانه یا آن كشاورزی كه رعایت نكند را به زندان می اندازند.

وی افزود: دوما دستور داد تا آب شهر و خانه ها را از آب فضای سبز جدا كنند، شهر را به دو منطقه تقسیم كرد و قرار شد تا فضای سبز به صورت زوج و فرد یك روز در میان آبیاری شود و اگر كسی از این قانون تعدی كرد 500 دلار جریمه شود. بعد دیدن این كار هم فایده ندارد و سطح چمن های شهر زیاد است. پس دستور داد چمن ها را خشك كنند. گفتند چمن سبز است و مردم عاشق چمن اند؛ گفت خشك كنند و به جای آن زنگ بزند. گفتند مردم همه می آیند در این منطقه برای گلف ، گفت چمن مصنوعی بیاورند. دیدند باز هم نه فایده ای ندارد. گفت باز دیدن فایده ای ندارد. گفت از الان تا شش ماه دیگر فاضلاب خانه ها، پساب شهر و بناب كشاورزی تصفیه و استفاده شود. مردم همكاری كردند و پس از 5 سال آقای براون دوباره بزرگان را جمع كرد و گفت: با تدابیری كه اتخاذ شد و همكاری كه شما انجام دادید، نقطه صفر لس آنجلس را 5 سال عقب انداختم و اگر این كارها را نمی كردم الان لس آنجلس نبود. دولت آمد و دلسوزی كرد و مردم دیدند كه واقعاً همكاری آنها فقط تاثیر گذار است.

راهكار برنامه ریزی دلسوزانه دولت و همكاری مردم است
پدر علم كویرشناسی ایران اظهار كرد: ما هم همین كار را باید بكنیم. تنها چاره كار برنامه ریزی دلسوزانه دولت و همكاری مردم است. نباید بی رویه مصرف كنیم. نباید شهرداری همینطور برای فروش تراكم مجوز ساخت آپارتمان های چندین طبقه بدهد. وزارت نیرو نباید به قیمت اخذ مبلغ برای حق انشعاب، همینطور بی حساب انشعاب جدید واگذار كند. برنامه ریزی برای استفاده از فاضلاب ها را باید به عنوان یك اولویت دنبال كنیم. 70 درصد مبلغ قبض های آب را برای فاضلاب اعمال می كنند، اما فاضلاب كجاست؟ همین طور هدر می رود و بالاستفاده است. شركت آب باید دوش كم مصرف و شیر و تاسیسات را مورد نیاز آن را برای خانه ها نصب و جایگزین شیرهای پرمصرف كند و هزینه آن را به صورت تقسیط روی فیش آب كم كنند. اگر آب باران پشت بام ها را جمع كنند و فاضلاب را تصفیه كنند به راحتی می توان زندگی كرد.

انتهای پیام/