خبرگزاری ایانا- وحید اسلام زاده

دكتر پرویز پیران از استادان برجسته رشته جامعه شناسی و عضو بازنشسته هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی برای بودجه نویسی بحث خود را با این پرسش های اساسی شروع می كند كه "چرا باید بودجه نوشت (دیدگاه فلسفی)؟ برای چه كسی و در چه منطقه و جامعه ای باید بودجه نوشت (دیدگاه جامعه شناختی)؟"

از نظر او "بودجه نویسی یعنی شناخت تمام و كمال ظرفیت ها، یا داشته ها، یا منابع، ورودی ها و خروجی ها، و ... . این كه هر سال فقط ارقام داخل قانون بودجه را تغییر دهیم و مقداری هم در انشاء تغییرات ایجاد كنیم، بودجه نویسی نیست. بلكه بودجه براساس مطالعات فرهنگی و اجتماعی جامعه باید نوشته شود." او معتقد است "بودجه هرچند بحثی كاملاً اقتصادی است اما اگر از دیدگاه جامعه شناسی سودی نبریم هیچ وقت نمی توانیم ادعای نوشتن بودجه را داشته باشیم." این گفته های دكتر پیران در گفت و گو با ایانا به ویژه از این منظر دارای اهمیت است كه بودجه سال 96 دولت اكنون به مجلس تقدیم شده و رعایت نكات بودجه نویسی می تواند در حك و اصلاح بعدی آن در كمیسیون ها و صحن علنی مفید به فایده باشد.

از نظر پیران بودجه دارای " 2 بُعد اساسی 1- هزینه های جاری كشور و 2- نگاه به تحولات آینده، نیازهای امروز و كاستی هایی است كه از دیروز به امروز منتقل شده است." از نظر او "این 2 بخش به هم ارتباط مستقیم دارند به صورتی كه اگر بخش اول را نادیده بگیریم، همان كاستی های دیروز بازتولید می شوند، و اگر نگاه به آینده نداشته باشیم، یعنی نیازهای امروزمان را خوب نشناختیم و عدم شناخت درست امروز باز همان كاستی های دیروز را به وجه شدیدتری بازتولید می كند."

از نظر این استاد دانشگاه "عدم آینده نگری، عدم شناخت نیازهای امروز، و نیازهای امروز، شاخص ها و متغیرهای آینده ساز ما هستند. و اگر در بودجه كشور فقط امروز را ببینیم، همیشه در یك دور باطل و در یك بن بست قرار گرفته ایم به این معنا كه ما دیروز را با خودمان به امروز كشیدیم و امروزمان را هم به فردا خواهیم كشاند."

دكتر پیران در ادامه گفت: "تركیب این سه (دیروز و امروز و فردا) و با توجه همه جانبه به 2 بخش ذكر شده، بودجه باید نوشته شود و رقم آن تعیین گردد. بدون توجه به كاستی های دیروز نمی توانیم بودجه بنویسیم، یا بدون توجه به سال های آتی بودجه نویسی، بودجه نویسی واقعی نیست. برای مثال اگر امروز 100 واحد پولی برای مصرف روزانه مان نیاز داریم، این 100 واحد به ما پیغام می دهد كه اگر این رقم واقعی است، پس تمامی آن برای امسال نیست، بخشی از این 100 واحد به سال های قبل برمی گردد و برخی نیز در سال بعد ادامه می یابد. یا به گونه ای دیگر می توانیم بگوییم كه این 100 واحد فقط برای هزینه امسال و مشكلاتی كه از سال قبل با ما به سال جدید آمده نیز هزینه های خاص خود را می طلبد. پس جداگانه مقداری برای آن باید در نظر گرفت. حال این بدهی ها یا مشكلات سال قبل باید اولویت بندی شده و گام به گام آن ها را برطرف كرد."

دكتر پیران در ادامه به بحث كشاورزی در بودجه نویسی كشور پرداخت و گفت: "متأسفانه برنامه های كشاورزی كشور یا علنی و یا به صورت ضمنی با تفكر جلوگیری از مهاجرت روستایی به شهر تدوین شده است. به عبارت دیگر بودجه با این روحیه نوشته شده كه چون ما در شهر هستیم كافی است و چون جای ما تنگ می شود دیگر كسی نیاید. اما اغلب به این مهم توجه نداشته اند كه وقتی می گویید بودجه كشاورزی كم است یا كافی است، براساس چه معیاری این كم یا كافی بودن ارزیابی می شود؟ كسی آمده است بگویید آیا كشاورزی ایران توان دارد در بهترین حالتی كه همه امكانات قبل و بعد تولید را دارا باشد، زنجیره تولید آن كامل شود؟ از این منظر بحث تولید گندم نیست، بحث ادامه تولید گندم است."

این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به این كه "در ادامه تولید گندم، قسمت های مختلفی پدید می آید كه آن را باید ذیل زنجیره تولید مورد محاسبه قرار دهیم گفت: " میوه ای كه از درخت كنده می شود در ادامه خود زنجیره ای از تولیدات دیگر را به همراه دارد و در نظر گرفته صرف آن میوه اشتغال و ارزش افزوده بسیار محدودی را تامین خواهد كرد، بلكه آن میوه باید به كنسانتره، مربا و غیره تبدیل شود. در ادامه باید صنعت شیشه سازی و همچنین مراقبت از كنسانتره میوه ایجاد شود. حال اگر زنجیره تولید كشاورزی كامل شود می تواند 7 میلیون شغل ایجاد كند. این مقدار شغل فقط توسط كشاورزی كار بزرگی است و نخستین قدم برای این كار بزرگ بودجه نویسی مناسب است. برنامه ریزان و بودجه نویسان باید به این زنجیره توجه داشته باشند. یعنی باید این زنجیره را بشناسند. همین طور در بخش صنعت. اگر زنجیره تولید در بخش صنعت به خوبی دیده شود آن هم می تواند چند برابر كشاورزی شغل ایجاد كند."

دكتر پیران در ادامه با طرح این سوال كه "چرا در كشور بیكار داریم؟" گفت: " حال كامل معضل بیكاری برای كشور البته این یك ایده آل است و برای دسترسی به آن فاصله بسیار زیادی داریم. چون هیچ انگیزه یا فكر و دیدگاه برای رسیدن به این زنجیره تولید نداریم. حتی با این فاصله بسیار دور اگر امروز شروع كنیم حداقل این امید ایجاد می شود كه كاری كرده ایم. وقتی در بودجه نویسی، نگاهی به زنجیره كامل تولید وجود ندارد، بنابراین این سوال ایجاد می شود كه این بودجه به چه دردی می خورد؟ اگر در بودجه نویسی بر روی دو یا چند محصول در حوزه كشاورزی و صنعت، نگاه زنجیره كامل تولید را داشتیم، به جرأت می توانم بگویم كه از امروز بسیار جلوتر بودیم و می توانستیم به جرأت بگوییم كه كار اساسی و بزرگی انجام داده ایم."

دكتر پیران اضافه كرد: "متأسفانه از این ایده آل بسیار عقب هستیم و با این وضعیت باید بگویم نیم قرن یا بیشتر زمان لازم است تا به كف استانداردهای ایجاد زنجیره تولید برسیم. وقتی این حرف را می زنم، باید فوری پرانتز باز كنم و بگویم این سخنان نافی زحمات كسانی نیست كه برای كشاورزی و تولید محصولات كشاورزی در كشور ما متحمل شده اند. اما دانش و اندیشه كشاورزی در كشور ما رها شده و مورد بی توجهی و غفلت قرار گرفته است. ما زحمت كش ترین و قانع ترین نیروی كار را داریم. نباید ناجوانمردانه این بخش ارزشمند را نادیده گرفت. اما چارچوب كار به گونه ای بوده كه این نیروهای ارزشمند و دانشمند و قانع كنار بروند و دیده نشوند. درصورتی كه اگر كار دست این افراد می بود مطمئن باشید كه كشاورزی ایران در حال حاضر در ایده آل ترین وضعیت اش بود. خلاصه حرف من این است كه با زنجیره كامل تولید كشاورزی (كه تا به حال شكل نگرفته اما پتانسیل و ظرفیت شكل گیری را دارد) می توانیم به یك صنعت قوی و كارآمد برسیم، با زنجیره كامل تولید كشاورزی می توانیم به توسعه هم برسیم."

دكتر پیران بر "اشتغال زایی در زنجیره كامل تولید كشاورزی" تاكید دارد و معتقد است كه "ما از بهترین و بزرگترین ظرفیت مان غافل شدیم. در این زنجیره می توانیم تحصیلكردگان، كارگران و خانواده ها را در اقتصاد مشاركت دهیم." وی در ادامه با طرح این سوال كه "در بودجه نویسی چه اصولی را باید مورد ملاحظه قرار بدهیم؟" گفت: "به محض این كه كشاورزی را با آب ارزیابی می كنیم، برداشت های غیرحرفه ای و غیرعلمی به میان می آید. آن وقت می گویند كه همه را آبیاری قطره ای یا آبیاری بارانی می كنیم. این در حالی است كه با آبیاری قطره ای و یا بارانی، 35 درصد زمین های كشاورزی ایران از دست می رود. چون برخی از زمین ها با آبیاری قطره ای شور می شوند و پس از یك یا دو سال آن زمین را از دست می دهیم. سنت غرقآبی هرچند غلط است اما 35 درصد از زمین های كشور را از شوری نجات می دهد."

پیران در ادامه گفت: "آب امروز بسیار ارزشمند شده است. حتی یك بشكه آب از یك بشكه نفت قیمت بیشتری دارد. باید هزینه و فایده كرد كه چه نوع محصولی و چه نوع كاشتی به نفع كشور است. به نظر من اول باید نظام آب كشور اصلاح و نظامی جدید برقرار شود. این نظام آبیاری به قبل از نظام كشاورزی برمی گردد. اول نظام آبیاری و سپس نظام كشاورزی. من 30 سال است كه این طرح را فریاد می زنم. رشته من كشاورزی نیست اما این روشن و مبرهن است كه اگر حكومت ها به آب پرداختند، به این كشور خدمت كردند و اگر بی توجهی كردند مسلماً مشكلات پشت سر هم بر آن ها خواهد بارید."

این استاد جامعه شناسی تأكید می كند كه " از دوران باستان تا به چندی قبل ما استاد مدیریت آب بودیم. می دانستیم چگونه مصرف و چگونه ذخیره كنیم و همیشه هم محصولات كشاورزی مان خوب به بار می نشست. برخلاف امروز. تاریخ نشان می دهد كه ما ایرانیان از تمامی جهانیان آب را بهتر مدیریت می كردیم. كاریزهای ایران و مهندسی آن در ایران، زبانزد خارجی ها بود و آن ها از ما الگو می گرفتند. من سال ها پیش برای مركز مطالعات خاورمیانه گزارشی از آب در منطقه خاورمیانه تهیه كردم. آن جا گفتم كه تنها در ایران است كه 95 درصد از منابع آبی در داخل كشور ایجاد می شود. طولانی ترین رودهای ایران از كوه الوند در استان همدان سرچشمه می گیرد. متأسفانه و گشاده دستانه منابع آب از كشور خارج می شود. همه از هیرمند صحبت می كنند. اما فقط هیرمند نیست، سیروان را در كردستان داریم، انواع و اقسام خروج آب از جمله قاچاق آب را در آذربایجان داریم، و هیچ كس به آن نمی پردازد. چرا، چون دیگر آب مهم نیست. درصورتی كه می گویند جنگ جهانی سوم بر سر آب درخواهد گرفت."

دكتر پیران در ادامه با اشاره به این كه "اساس كشاورزی آب است و به این شكل نادیده گرفته شده و با این وضعیت كشاورزی چگونه زنده خواهد ماند؟" گفت: "وقتی بودجه كشاورزی را می نویسند آیا منابع آبی را در كنار آن مورد توجه قرار داده اند؟ تا بحث آب پیش می آید فوری می گویند چاه ها را ببندیم. چاه هایی كه در دوران گذشته زده شد فجایع و زیانی به كشاورزی وارد كرد كه ایران با حمله خارجی متحمل نشده است. آن دولت ناتوان گذشته با چه استدلالی دستور استفاده از تمامی سفره های زیرزمینی آب را داد؟ وقتی این فجایع اتفاق می افتد نمی توانیم بودجه عاقلانه و واقعی بنویسیم. این بودجه ای كه نوشته می شود فقط برای گذران روزمرگی است. برای بودجه نویسی علمی خیلی كارهای قبلی باید انجام می دادیم كه نداده ایم."

این استاد بازنشسته دانشگاه با طرح این موضوع كه "برای نوشتن بودجه علمی و دقیق باید ابتدا طرح جامع سرزمین داشته باشیم" گفت: "طرح جامع سرزمین با محوریت آب و منابع آبی و بازیافت آب باید سامان یابد. شما از 20 كیلومتر بعد از كرج تا نرسیده به دماوند را در نظر بگیرید: یك چهارم جمعیت كشور را در این منطقه اسكان داده ایم. چاهی در منطقه ای احداث می شود و سپس یك شهرك ایجاد می شود. پس از پایان سفره های زیرزمینی، به آبهای فسیلی دست می اندازند. آب های فسیلی آب هایی هستند كه برای قرن ها ذخیره شده و اگر این آب ها برداشت شود، زمین نشست می كند. هم اكنون از 600 دشت كشاورزی 80 دشت نشست كرده است. مطالعات بانك جهانی نشان می دهد كه اگر آب منطقه را بازیافت می كردیم 20 میلیون متر مكعب آب ذخیره كرده بودیم. نخستین كار مهم برای آینده كشور طرح جامع آب و فاضلاب با برنامه ریزی دقیق است. درست كه شستن اتومبیل و ... كار ناپسندیده ای است، اما مشكل را باید قبل از این حل كرد. بازیافت آب مهم است كه با صد افسوس تا به حال انجام نشده است."

پیران در ادامه با اشاره به این كه "ما در جامعه ای زندگی می كنیم كه دانش فردی مان در رفتار فردی مان نمود ندارد و از این رو باید به طراحی مشاركت آحاد مردم در حفظ منابع از جمله منابع آب و ... بیندیشم آن را در بستر و زمینه مشاركت عمومی مبتنی بر احیای سرمایه اجتماعی امكانپذیر دانست" و گفت: "همه ما نگران وضعیت آب هستیم، اما هیچ یك از ما در رفتارمان صرفه جویی در آب نداریم. و همین موضوع بحث جدیدی را به نام سرمایه اجتماعی به پیش می كشد. در كشور ما این بحث زیاد جدی گرفته نشد." وی افزود: "وقتی به منابع به عنوان سرمایه اجتماعی نگاه كنیم، و وقتی بدانیم سرمایه اجتماعی یعنی اعتبار ما و هیچ وقت كسی فرد بی اعتباری را نمی پذیرد، آن گاه وقتی آب سرمایه اجتماعی شد، در مصرف آن دقت می كنیم." این استاد دانشگاه در ادامه با تاكید بر این كه "بحث ما پراكنده نشده است چون تمامی این بحث ها در بودجه وجود دارد و بودجه نویسان یك كشور باید به این موارد دقت كنند" تاكید كرد: " باید از خودمان بپرسیم كه چرا بودجه می نویسیم، توسعه امری یك جانبه نیست، بلكه امری گسترده و همه جانبه است. آیا در بودجه نویسی ما از منبع مهمی كه هم پای نفت است نام برده شده است: گردشگری! در بودجه نویسی باید به گردشگری هم پرداخت. البته گردشگری بی حساب و كتاب باعث تخریب های شدید زیست محیطی می شود. ولی روی این منبع هم حساب كرد. اما چون در این باره دچار پندار غلط هستیم كه همه علیه ما و دشمن ما هستند، و هر گردشگری می تواند یك جاسوس باشد، پس به طور كلی گردشگری یا ممنوع و یا باید در سطح بسیار محدودی انجام شود. اگر گردشگری در بودجه ما دیده نشود باید بگویم كه بودجه كاملی ننوشته ایم."