شرایط فوق بحرانی آب

دعوای آب در خاورمیانه به عراق رسید. عبدالستار مجید، وزیر كشاورزی كردستان عراق به سد سردشت ایران اعتراض كرده و مدعی شده است كه این سد ٨٠ درصد سهم آب كردستان عراق را كمتر كرده است. او به این موضوع اكتفا نكرده و دولت عراق را به بستن جریان آب سرازیر شده از كردستان، به مناطق مركزی و جنوبی عراق تهدید كرده است.

به گزارش شرق، این موضوع در شرایطی رخ می دهد كه تنها ١٢ روز از سفر حمید چیت چیان، وزیر نیرو به سردشت و آبگیری سد منطقه می گذرد. موضوع به همین جا ختم نمی شود و تركیه حدود ٤٠ سال است كه حقابه ایران و عراق را نادیده می گیرد و با راه اندازی مگاپروژه گپ ١٤ سد روی فرات، ٨ سد روی دجله بسته و قرار است ١٩ نیروگاه برق - آبی بسازد. حالا نظرات كارشناسی بر آن است كه تجاوز به حقابه ها در خاورمیانه عامل بروز خشكسالی در كشورهایی مانند ایران و بروز ریزگردها بوده است. البته ماجرای دعوای آبی منطقه به كشورهایی مانند ارمنستان و افغانستان هم می رسد گفته می شود ایران در طول سال های گذشته دیپلماسی آبی قوی نداشته است.

هدایت فهمی، كارشناس منابع آب وزارت نیرو هم با تأیید ضعف دیپلماسی آبی ایران به«شهروند» توضیح می دهد: ایران از نظر تعاریف علمی در شرایط فوق بحرانی آب قرار دارد. این در شرایطی است كه ٧٠ درصد منابع آبی ایران در غرب كشور و تنها ٣٠ درصد منابع آب در شرق وجود دارد، بنابراین منابع آبی غرب كشور برای ایران اهمیت ویژه ای دارد.

او ادامه می دهد: در ١٥ سال اخیر به طور میانگین ١٠ درصد بارش های كشور كاهش داشته و ٢٥ درصد جریان های رودخانه ای ایران كمتر شده كه این كاهش در مناطق غربی ایران چشمگیرتر بوده است و در كرخه و كارون با تهدید جدی روبه رو هستیم.

حالا نمایندگان مجلس خبر می دهند كه موضوع آب به شورایعالی امنیت ملی رسیده و كمیته امنیت آب در این شورا تشكیل شده است.

ایران در شرایط فوق بحرانی آب
اما در رابطه با وضع منابع آبی، معاون دفتر برنامه ریزی آبفای وزارت نیرو توضیح می دهد كه شرق كشور به طور ذاتی خشك است و درحالی كه ٧٠ درصد منابع آب در غرب كشور است، ٣٠ درصد منابع آب در شرق كشور قرار دارد.

به گفته هدایت فهمی، ٨٥ درصد كشور در مناطق خشك و نیمه خشك واقع شده است و فقط ١٥ درصد در مناطق مرطوب قرار دارد.

فهمی با اشاره به این كه در ١٥ سال اخیر در متوسط بارش ها بیش از ١٠ درصد كاهش رخ داده، اظهار می دارد: اثرات این موضوع موجب شده كه تا ٢٥ درصد جریان رودخانه ای كاهش یابد كه این كاهش به ویژه در مناطق غربی كشور چشمگیر است، به طوری كه در كارون و كرخه با كاهش جدی در منابع آب مواجه هستیم كه این یك تهدید برای منابع آبی كشور است.

به گفته فهمی، در ایران آب تجدیدشونده كه قبلا میزان آن ١٣٠ میلیارد متر مكعب عنوان می شده، به طور متوسط به ١١٦ میلیارد متر مكعب رسیده و در سال هایی حتی تا ١١٤ میلیارد متر مكعب هم كاهش یافته است.

او درعین حال عنوان می كند كه مصرف آب در كشور بسیار بالاست و ٧ میلیارد متر مكعب مصرف آب در كل كشور است كه عمده ترین مصرف كننده هم بخش كشاورزی است. به گفته فهمی، اگر كشوری تا ٤٠ درصد آب تجدیدپذیر خود را مصرف كند، شرایط قابل قبولی دارد. اگر ٤٠ تا ٦٠ درصد آب تجدیدپذیر را مصرف كند، در شرایط تنش آبی قرار دارد. اگر از ٦٠ تا ٨٠ درصد آب تجدیدپذیر را مصرف كند، در شرایط بحران آبی است و مصرف ٨٠ درصد به بالا نشان دهنده شرایط فوق بحرانی است و حالا ایران كه ٨٨ درصد منابع آب تجدیدپذیر را مصرف می كند، در شرایط فوق بحرانی قرار دارد.

عمق چاه ها در ایران به ٥٧٠ متر رسید
پرویز كردوانی، پدر كویرشناسی ایران هم گفته است كه سطح آب در جهرم ٥٧٠ متر، در رفسنجان ٤٥٠ متر و در شهریار ٣٠٠ متر پایین رفته است. حالا با توجه به این صحبت ها شاید بهتر بتوان ضرورت تشكیل كمیته امنیت آب را درك كرد.

تهدید آبی عراق علیه ایران
حالا دعوای منطقه ای سرِ آب جدی تر از گذشته شده است. در شرایطی كه سد برق - آبی سردشت اول تیرماه با حضور وزیر نیرو آبگیری شد، اما چند روز پس از آبگیری بهانه گیری های كردستان عراق آغاز شد. آن طور كه وزارت نیرو عنوان كرده، این سد با حجم 387 میلیون مترمكعب و با هدف تأمین آب شرب شهرهای سردشت و بخش ربط و آبیاری 7800 هكتار از اراضی كشاورزی، تولید سالانه 421 گیگاوات برق و صادرات به كشور عراق و كنترل و تنظیم منابع آبی حوضه احداث شده است.

اما حدود ١٠ روز بعد از افتتاح و آبگیری سد سردشت، كردستان عراق به تهدید ایران دست زد و وزیر كشاورزی اقلیم كردستان عراق تهدید كرد در صورتی كه ایران به بند آوردن جریان آب ورودی به اقلیم كردستان از طریق احداث سد ادامه دهد، اربیل جریان آبی را كه به استان های مركزی و جنوبی عراق می رود، قطع خواهد كرد.

عبدالستار مجید گفت: «ما به مقامات عالی رتبه ایرانی هشدار داده ایم در صورتی كه ایران به هر دلیل هر دو مترمكعب آبی را كه به اقلیم كردستان سرازیر می شود، بند بیاورد، ما هم در مقابل یك متر مكعب از آب سرازیر شده به منطقه جنوبی عراق را بند خواهیم آورد تا آب لازم برای تأمین نیاز اقلیم را تأمین كنیم.»

اما درحالی كه ایران یكی از اهداف اصلی احداث سد روی رودخانه زی بچوك در شهر سردشت را تأمین برق مورد نیاز ساكنان این منطقه عنوان كرده، برخی مقامات كردستان عراق ادعا می كنند با احداث این سد، ٨٠ درصد از آبی كه به آن سوی مرز سرازیر می شود، كاهش یافته است. این درحالی است كه در سال جاری كاهش بارندگی كمبود آب در منطقه اقلیم كردستان را رقم زده است.

هرچند كه گفته می شود، تهدید آبكی كردستان عراق شیطنت مسعود بارزانی است كه می خواهد قبل از برگزاری رفراندوم استقلال، باجگیری كند اما قوانین بین المللی به طور صریح در مورد مسأله آب و نزاع های احتمالی بین كشورها مشخص است و قطعا كردستان عراق نمی تواند به صرف یك ادعا، سدسازی ایران را زیر سوال ببرد.

دیپلماسی آب ایران ضعیف بوده است
اما درحالی كه برخی كارشناسان انتقاداتی را به دیپلماسی آب ایران وارد می كنند، تأكید می كنند كه در سال های اخیر مسأله آب و محیط زیست برای كشورمان اولویت كمتری داشته و به همین نسبت دیپلماسی قوی هم در این زمینه نداشته ایم. این دسته از كارشناسان معتقدند كه عملكرد ایران در مورد دیپلماسی آب نشان می دهد كه توجه بسیار كمی به دیپلماسی آب نشان داده ایم.

اما در همین رابطه هدایت فهمی، معاون دفتر برنامه ریزی آبفای وزارت نیرو در گفت وگو با «شهروند» می گوید: ما كشوری هستیم كه هم آب به آن وارد و هم خارج می شود، بنابراین در دیپلماسی آب نمی توانیم یك بام و دو هوا باشیم و باید به اصول اولیه معتقد و پایبند باشیم. ازجمله این كه باید حقابه های زیست محیطی و حقابه هایی كه مردم پایین دست دارند را رعایت كنیم. این موضوع در دنیا هم پذیرفته شده كه كشورهایی كه بالادست هستند، نمی توانند آب را بر پایین دستی ها ببندند.

فهمی با اشاره به این كه دیپلماسی آب را باید از طریق پروتكل های بین المللی پیش برد، اظهار می دارد: پیش بردن دیپلماسی آب معمولا از طریق دستگاه دیپلماسی انجام می شود و این برمی گردد به مسائل منطقه ای و شرایط كشورمان و مسائلی كه در دنیا مطرح است.
به گفته این مقام مسئول، سدهایی كه توسط تركیه ساخته شده، بخش عمده ای از آب بین النهرین را كنترل می كند و آبی كه در پایین دست به تالاب هورالعظیم یا اروندرود می رسد، بشدت كاهش می یابد و بنابراین ایران باید در این زمینه دیپلماسی فعال تری داشته باشد.
به گفته فهمی، برای حل وفصل مسائل آبی منطقه پیشنهاد كشورمان این است كه كمیسیون مدیریت حوزه بین النهرین با شركت ایران، تركیه، عراق و سوریه تشكیل شود و با اتخاذ مكانیزم هایی در جهت پیشبرد اهداف تمامی این كشورها اقدام كرد.