زمین لغزش ها از مهم ترین عوامل تولید رسوب و درنتیجه تشدید سیلاب ها و پرشدن مخازن سدها و كاهش طول عمر مفید آن ها هستند و از اهم خسارات ناشی از وقوع رانش ها در سطح استان می توان به تخریب صدها هكتار باغ ، اراضی زراعی و مرتع و نیز تخریب و تهدید سكونتگاه های روستایی مانند روستاهای تاتار ، خندقلو، حسن سو و گلی در منطقه بدرانلو و یا روستاهایی چون شورك و نامانلو در شهرستان شیروان اشاره كرد. با این وصف شناسایی ، مطالعه و كنترل لغزش ها از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است كه اداره كل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مطالعات شناسایی و تهیه نقشه پراكنش زمین لغزش های مهم استان را انجام داده و در چارچوب این مطالعات صدها لغزش كوچك و بزرگ در سطح استان شناسایی و موقعیت آن ها روی نقشه های توپوگرافی پیاده شده است كه ادارات استان می توانند در اجرای پروژه های مختلف مانند احداث سكونتگاه ها و انواع ابنیه و تاسیسات ، پروژه های انتقال نیرو و آب و گازرسانی از این نقشه ها استفاده كنند.
از مهم ترین زمین لغزش های استان می توان به لغزش هایی همچون اسفیدان بجنورد ، مجموعه لغزش های منطقه بدرانلو مانند تاتار ، گلی ، حسن سو، خندقلو ، دراقانلو ، شعبان و مملجه، لغزش های اسطرخی ، شورك و نامانلو در محدوده شهرستان شیروان ، لغزش های هشت مرخ ، چری ، پركار، باغ محله ، ریزه ، مردكانلو، قره گل و گرماب در شهرستان فاروج ، رانش های برزانلو ، كتلی ، طبر و گرمك در جاجرم ، لغزش های سرچشمه ، اردوغان ، گنجدان ، درپرچین و قلعه سفید در اسفراین و لغزش های قره چای و چخماقلو در شهرستان مانه و سملقان اشاره كرد. در این میان منطقه بدرانلو با وجود ده ها لغزش كوچك و بزرگ از مستعدترین مناطق استان در زمینه وقوع زمین لغزش هاست و دلیل اصلی آن شرایط زمین شناسی منطقه یعنی گسترش زیاد نهشته های بادرفتی وحساس لسی و از سوی دیگرتغییركاربری اراضی در دامنه های مستعد لغزش و به ویژه احداث منازل مسكونی و ابنیه مختلف در دامنه های شیب دار توام با تزریق فاضلاب به لایه هاست.
در هر حال عوامل موثردر وقوع زمین لغزش های استان را می توان به دو گروه طبیعی ومصنوعی تقسیم بندی كرد. در مورد عوامل طبیعی می توان به شرایط زمین شناسی استان وعوامل طبیعی مانند شرایط توپوگرافی ومورفولوژی و شیب زیاد دامنه ها ، تكتونیك وفعال شدن گسل ها و وقوع بارندگی های زیاد ونفوذ آب به لایه های مستعد لغزش اشاره كرد و اما عوامل مصنوعی ویا به عبارتی دخالت های نابجای انسان در طبیعت مانند دخل و تصرف و تغییر كاربری غیراصولی اراضی در دامنه های شیبدار و تخریب وتبدیل پوشش گیاهی طبیعی و مراتع ، احداث باغ در دامنه های پرشیب ومستعد لغزش ، آبیاری غرقابی و در نتیجه تزریق مصنوعی آب به لایه ها، ساخت وساز در دامنه های مستعد لغزش و افزایش بار دامنه ها وتزریق آب به لایه ها از طریق چاه های فاضلاب، موجب تسریع وتشدید این پدیده می شوند.
لذا جهت كاستن از وقوع لغزش ها و به حداقل رسانیدن خسارات وارده، به كارگیری تمهیدات جدی نظیر ممانعت ازتخریب مراتع و به ویژه جلوگیری ازاحداث باغ وآبیاری غرقابی درمناطق ودامنه های پرشیب و مستعد رانش و انجام مطالعات و جانمایی مناسب برای احداث انواع ابنیه وتاسیسات و خودداری ازساخت وساز واحداث بناها و تاسیسات مختلف در دامنه های مستعد لغزش ضروری است. همچنین اقدام مهم دیگر تخلیه و جابه جایی روستاهایی است كه درمناطق حساس و پرخطر واقع شده اند و بر همین اساس فرهنگ سازی و اطلاع رسانی به موقع و حمایت های مالی ادارات ذیصلاح برای جابه جایی سكونتگاه ها و به طوركلی ساخت وسازهایی كه در مناطق حساس لغزشی واقع شده اند از مهم ترین اولویت ها جهت كاهش خسارات ناشی از زمین لغزش هاست. اقدام ضروری دیگر پایدارسازی و كنترل رانش ها و پهنه های لغزشی مهم و پرخطر استان با استفاده از روش های نوین علمی است.
بهمن هوشمند كارشناس ارشد هیدرولوژی - ژئومورفولوژی
(رئیس اداره مهندسی ومطالعات اداره كل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان شمالی)