گردآوری و تنظیم: ساسان نیك رفتار خیابانی
شاید تا چند دهه پیش كسی فكر نمی كرد كه روزی آب به بزرگترین دغدغه ی بشری تبدیل شود. انسان در روزگار صنعتی و فراصنعتی آب را ابزار و وسیله ای قرار داد تا انواع فلزات معدنی و نفت و مشتقات آن را استخراج و ابزارهای صنعتی پرسود را تولید كند. در نظام سرمایه داری حاكم بر جهان، آب بهایی نداشت و تمامی مهندسان و زراندوزان به دنبال تولید محصولاتی بودند كه جیب های آنها را پر كند.

پیشرفت علم پزشكی و بهداشت، رشد تصاعدی جمعیت و شهرنشینی را در پی داشت. از سویی فرارسیدن عصر صنعتی و ایجاد كارخانه ها و كارگاه های متعدد همه و همه مصرف بی رویه و سرسام آور آب را در بخش های كشاورزی، شرب و صنعتی در پی داشت. منابع آب جهان محدود بود و مصرف آن بی حساب و كتاب. نوع رفتار جدید انسان با طبیعت موجب مرگ و انقراض گونه های مختلف جانوری و گیاهی را شد و گرم شدن زمین نیز تحفه ی دیگر عقل ابزاری حاكم بر جهان بود. افزایش بی رویه ی استفاده از سموم شیمیایی در بخش كشاورزی، توسعه ی سیستم لوله كشی شهری در تمامی نقاط شهری و روستایی جهان، تاسیس كارخانه ها و كارگاه های صنعتی با كاربری های مختلف، ایجاد بیمارستان ها و مراكز بهداشتی عفونی بسیار، ایجاد تاسیسات هسته ای و ... كه آب را با انواع مواد دیگر وارد سیستم های فاضلابی، حریم رودخانه ها و دریاها و بستر خاك می كرد؛ منابع آب را محدود، آلوده و غیر قابل استفاده می كند.
انسان در طی دو سده ی اخیر چنان بلایی بر سر حیاتی ترین ماده ی بشر آورده كه حیات خود و زیستگاهش را با خطر جدی مواجه كرده است. همگان معتقدند كه اگر قرن بیستم جنگ بر سر نفت بود قرن بیست و یكم جنگ بر سر آب و منابع سرشار و پاك آن است. طبق آمار سازمان ملل متحد، در سال 2025 میلادی؛ 83درصد افراد شهرنشین آب كافی برای مصرف نخواهند داشت و كشور ما نیز كه در منطقه ی خشك و نیمه خشك واقع شده تا سال 1425 شمسی با مشكل شدید كم آبی مواجه خواهد شد.
برای احیاء منابع آب و توانایی استفاده ی بهینه از انواع آبهای موجود، نیازمند عزمی جهانی در سطح دولت ها، شركت ها و مردم هستیم. این مهم نیاز به یك همدلی در سطح كلان دارد. آموزش، اطلاع رسانی و فرهنگ سازی كلید حل آن است به شرطی كه نظام های كلان جهانی نیز در این مسیر حركت كنند. امروز اصلی ترین خطر جامعه ی بشری نه جنگ های هسته ای -كه چاره ای دارد و محدود به چند كشور است- بلكه خطر مرگ زیست كره ی زمین است. طبیعت همانطور كه مدتهاست در مقابل رفتار مستبدانه ی بشر مقاومت كرده، در وقت لزوم برخورد قهری خود را نشان خواهد داد و این خطری است كه در گستره ی كره ی زمین رخ خواهد داد و نجات از آن كار دشواری است.
بدون شك برای رهایی از این بحران نیازمند یك انقلاب در سبك زندگی و تغییر نگرش در میان دولت ها هستیم. امروز مهمترین هدف تمامی دولت ها، شركت ها، دانشمندان، سرمایه گذاران و جامعه باید توسعه ی پایدار باشد. ایجاد هر واحد صنعتی و یا نظارت بر ادامه و تمدید هر واحد تولیدی باید منحصر به این ویژگی باشد كه آیا در راستای توسعه ی پایدار است یا خیر؟ در بخش كشاورزی نظارت بر سموم شیمیایی مورد استفاده از اهم واجبات است. تفكیك آب شرب از آب شستشوی شهری امری واجب است. تمامی اركان بالا از رئیس جمهور گرفته تا كودكی كه پای به مدرسه گذاشته باید در مسیری گام بردارد كه موجب احیاء منابع آب و حفظ طبیعت باشد. در این میان ایجاد سیستم های كلان و اصولی برای استفاده و بازچرخانی آب به اصلی ترین دغدغه ی كشورها مبدل شده و امروز بخش بزرگی از آب موجود در جهان به پساب تبدیل می شود.
اهمیت پساب در مدیریت منابع آب و توسعه ی پایدار در سطح جهانی بقدری است كه بخش آب سازمان ملل متحد شعار روز جهانی آب (دوم فروردین مصادف با 22 مارس) را در سال 2017 ''پساب، طلای خاكستری'' اعلام كرد. در چند دهه ی اخیر استفاده از پساب های شهری به عنوان یك منبع آب جایگزین در اقصی نقاط كشور افزایش یافته است. تصفیه ی فاضلاب های تولیدی در مناطق شهری، كشاورزی و صنعتی به آب با كیفیت مطلوب جهت استفاده در امور دیگر موجب صرفه جویی كلان در هزینه های بخش منابع آبی، حفاظت محیط زیست و توسعه ی پایدار است. امروز آبیاری محصولات كشاورزی با فاضلاب های تصفیه شده در بسیاری از مناطق خشك و نیمه خشك مورد توجه قرار گرفته و وقتی اهمیت این موضوع برای ما عیان می شود كه به یادآوریم بیش از هفتاد درصد منابع آبی كشور در بخش كشاورزی و از منابع بی بدیل آبهای زیرزمینی تامین می شود. پساب با داشتن مواد غذایی ای همچون نیتروژن و فسفر بر رشد گیاه و كنترل آلودگی تاثیرگذار است و می تواند در صرفه جویی و عدم استفاده ی بی رویه ی منابع آب زیرزمینی كشور موثر باشد.
پژوهش های انجام یافته طی سال های گذشته در حوزه ی توسعه ی پایدار و مدیریت آب به جایی رسیده است كه از پساب های تصفیه شده حتی در مصارف شهری، صنعتی، تغذیه ی آبهای زیرزمینی و پرورش آبزیان نیز استفاده می شود. همانطور كه اشاره شد استفاده از پساب در بخش كشاورزی برای كشور ما كه رشد بی رویه ی باغ ها و زمین های كشاورزی و حفر چاه های غیرمجاز رواج دارد و موجب خشك شدن دریاچه ها و پایین رفتن سطح سفره های زیرزمینی و ذخایر سدها شده می تواند گامی بزرگ در صرفه جویی و مدیرین منابع آب باشد. در مصارف شهری نیز می توان از پساب، این طلای خاكستری در آبیاری فضای سبز و معابر شهری كارواش ها، آبنماها، فلاش تانك ها، اطفاء حریق و ساخت و سازها مثل تولید بتن و ...مورد استفاده قرار گیرد. پساب در مصارف صنعتی نیز می تواند در سیستم های خنك كننده، بویلرهای صنعتی و انواع فرایندهای صنعتی به كار رود. همچنین در تغذیه ی مصنوعی آبهای زیرزمینی نیز كاربرد دارد.
بدون شك استفاده از پساب ها برای كشوری چون ایران كه تشنه ی آب است حكم طلای خاكستری را دارد. این امر می تواند گامی بزرگ در مدیریت منابع آب، نجات طبیعت و توسعه ی پایدار در آینده ی كشور باشد. برای این امر نگاه بلندمدت و همكاری دولت و مجلس در تخصیص بودجه و حمایت از گسترش استفاده از پساب ها در بخش های مختلف بخصوص مصارف كشاورزی امری حیاتی است. در سطح میانی روی آوردن بخش های دانشگاهی و سرمایه گذاران برای تولید علم و ایجاد ساختارهای تولید فاضلاب های تصفیه شده و انتقال آن برای مصارف مختلف بسیار ضروری است. و در پایان ایجاد نگرش و یك سبك زندگی در میان مردم و كشاورزان و آگاهی از اهمیت وضعیت آب در كشور و نقش آن در حیات آینده ی كشور می تواند راهكاری كلان و پایدار برای آینده ای با افق های زندگی سالم و پایدار باشد.