بجنورد- ایرنا- كاهش 45 درصدی بارندگی در خراسان شمالی كه حدود 70 درصد از پهنه استان را درگیر پدیده خشكسالی كرده اكنون نیاز به مدیریت منابع آبی در دل زمین دارد تا بحران خشكسالی با كمترین خسارت پشت سر گذاشته شود.

صدرآباد، نام قناتی است كه بیشتر شهروندان بجنوردی از آب گوارا و سالمی كه در بخش مركزی این شهرستان جاری بود یاد و خاطره ای شیرین دارند، این قنات حتی به یكی از خیابان های این شهر نیز راه داشت.

قنات صدرآباد در مسیر ایجاد شده اراضی كشاورزی و باغ های زیادی را مشروب می كرد و در ادامه به داخل شهر درختان حاشیه خیابان ها و فضای سبز را سیراب می كرد، در دو دهه گذشته بسیاری از شهروندان كه از آب لوله كشی شهری محروم بودند از آب این قنات برای آشامیدن و شست و شو ظروف و لباس استفاده می كردند كه به نوعی بیشتر بجنوردی ها نیز از این قنات خاطره ای دارند.

قزلقان، اخلی دنگل، بایرم، علی آباد، محمد بیك، یان چشمه، كلاته عرب و یك شاخ نیز از دیگر قنات هایی هستند كه هر كدام نام آشنایی برای اهالی خراسان شمالی هستند كه در سال های اخیر به دلیل اینكه به این منابع آبی رسیدگی نشده است با كاهش دبی مواجه یا بعضا خشك شده اند.

شماری از كارشناسان گفتند: در گذشته یكی از راه های ذخیره آب برای زمانه كم باران، ایجاد بندهای زیرزمینی بود، به جای اینكه آب را در سطح جمع كنند، با ایجاد فضایی در داخل زمین، و یا مسدود كردن آبرفت های درشت دانه، ذخایر آب زیر زمین را افزایش می دادند، ایرانیان می دانستند كه چگونه می توان آب مخازن را مرحله به مرحله آزاد كرد اما این منابع با وجود حجم محدود، در معرض جریان هوای گرم و آفتاب نبودند كه تبخیرشان كند.

آنان افزودند: گذشتگان می دانستند كه می توان به روش های مختلف، با ایجاد دیواره در درون زمین، مسیر حركت آب در آبخوان را به طور موقت متوقف كرد تا در هنگام لزوم، از آن بهره برداری كرد، مقنی ها می توانستند به روش های مختلف و در چند مرحله، چاه هایی بسیار عمیق حفر كنند، اما دریافتند كه خالی كردن ذخیره آب نهفته در دل زمین، راه مناسبی نیست، می دانستند كه این ذخیره آب تمام شدنی است، پیشینیان راه سازگاری با كم آبی را یافته بودند.

یكی از كشاورزان بجنوردی گفت: اراضی زراعی و باغ های بزرگی از قنات ضدرآباد مشروب می شد و كشاورزان در فصل تابستان نیز هیچ گاه دغدغه ای برای تامین اب نداشتند.

اصغر فاطمی افزود: در چنده دهه گذشته مردم برای احیا قنات ها مشاركت خوبی داشتند و حتی وقف هایی نیز در راستای حفظ این منابع آبی داشتند و در هر آبادی چند مقنی نیز وجود داشت، از محل درآمد وقف معمولا قنات ها را لایروبی و احیا می كردند.

وی گفت: اما در سال های اخیر به حفظ قنات ها پرداخته نشده است كه به مرور زمان تخریب و جای خود را به چاه ها داده است كه هر سال نیز عمیق و عمیق تر می شوند.



ذخیره آب در دل زمین

یكی از كارشناسان حوزه آب گفت: هم اینك باید به روش های معمول در آبخوان داری و سایر تكنیك ها، میزان تبخیر را كاهش داد و منابع آب زیرزمینی را تغذیه كرد، بخشی از آب باران را در دل زمین باید ذخیره كنیم.

فرشید رحمانی بر آبخوان داری تاكید كرد و افزود: ذخیره آب در سد ها میزان تبخیر را افزایش می دهد، با كاهش بارندگی ها بخش زیادی از حجم سدها تبخیر خواهد شد اما حفظ منابع آب در زیر زمین مانع تبخیر و هدر رفت آب خواهد شد.

وی افزود: همچنین در این سال ها به خاطر كاهش بارش برف به دلیل تغییر اقلیم، میزان روان آب ها كاهش می یابد.

این كارشناس حوزه آب با بیان اینكه باید روی پروژه های كارآمد از جمله آبخوان داری سرمایه گذای كنیم اظهار داشت: بهترین روش ذخیره آب به روش گذشتگان ذخیره آن در دل زمین است كه نسبت به سایر طرح ها از جمله سد سازی بسیار كم هزینه است اگر چه كه سد اهداف دیگری از جمله جلوگیری از سیلاب را نیز دارد.

وی گفت: اگر در بیابانی ماسه ای بارانی بگیرد، بخش بزرگی از آب در دل ماسه ها ناپدید و در میان همین فضاهای خالی نفوذ می كند و به واسطه جاذبه، تا رسیدن به سفره آب زیرزمینی و یا لایه ای غیر قابل نفوذ، پایین می رود. محدوده ای كه می تواند میزبان آب در دل زمین باشد را آبخوان می نامند.

این كارشناس افزود: اگر بتوان آبخوان را مدیریت كرد و سیلاب های ناگهانی و آب باران را در آن ذخیره كرد، وارد بحث آبخوان داری شده ایم.

وی گفت: ایرانیان با دانستن ساز و كار آبخوان ها، توانسته بودند با ایجاد سدهای زیرزمینی در مسیر حركت آب در دل زمین، آبخوان را به حساب پس انداز آب تبدیل كنند.

این كارشناس اظهار داشت: اگر ارزش قنات ها را درست بدانیم می توانیم اهمیت این سرمایه بزرگ را بهتر درك كنیم، حال اگر ذخیره مجدد آب از طریق آبخوان داری باعث پر آب شدن آبخوان ها شود، بسیاری از قنات های كشور احیا خواهد شد، امكان مدیریت آب وجود دارد و هم با ایجاد سدهای زیرزمینی، ذخیره ای مناسب برای آیندگان خواهد بود.

وی افزود: اما از همه چیز مهم تر در كنار سازگاری با شرایط اقلیمی، یاد گرفتن مصرف بهینه و برپایه قناعت است، آبی كه با زحمت ذخیره و مدیریت شده، نباید به سادگی و بدون دلیل هدر برود، هم اینك باید بازچرخانی آب را وارد فرهنگ زندگی كنیم.

وی گفت: قنات یا كاریز به معنی كانال و آب راه است، در واقع قنات ها ساختارهای زیرزمینی هستند كه برای جمع آوری آب و هدایت آن به سطح زمین مورد استفاده قرار می گیرند.

این كارشناس افزود: هر قنات متشكل از یك یا چند مجرای زهكشی و نیز دیوارهای مستحكم در كناره ها است، چاه های تهویه عمودی كه به كارگران امكان دسترسی به قنات را می دهد و طول مجرای زهكشی ممكن است به چندین كیلومتر نیز برسد و این توانایی وجود داشت كه آب را تا فاصله 60 كیلومتری یا گاهی نیز بیشتر انتقال دهند.

به گزارش ایرنا قنات برخوردار از گونه ای نظام مهندسی است كه تمامی ابعاد و رشته های فنی نظیر معماری، زمین شناسی، هیدرولیك، سازه را شامل می شود، نقش و كاركرد آن با توجه به وابستگی حیات مادی بشر با این ماده حیاتی، در طول تاریخ بركسی پوشیده نیست. تكنیكی كه با فرهنگ و تمدن آمیخته شده و امروز به عنوان نمادی از هویت فرهنگی كشور قلمداد می شود.

قنات یكی از مناسب ترین روش ها برای دسترسی به آب در مناطق گرم و خشك محسوب می شود و هم اكنون نیز قنات ها كمك موثری برای تامین آب مورد نیاز روستاها هستند.

آب چشمه ها و همچنین روان آب ها و آب های فصلی از طریق چاه های قنات جمع آوری می شود و برخی قنات ها حتی در بدترین وضعیت كم آبی و خشكسالی آب دهی داشته است، ولی متأسفانه با گذشت زمان، به دلیل نبود آموزش ها و فرهنگ سازی های لازم، بسیاری از قنات ها تخریب شده اند این در حالی است كه قنات، شاهكار مهندسی ایرانیان و مطمئن ترین شیوه استحصال آب است كه امروز باید با استفاده از این روش اراضی كم آب را آباد كنیم.

خشكسالی 70 رشته قنات در خراسان شمالی را خشك كرد

مدیر امور آب و خاك و فنی و مهندسی سازمان جهادكشاورزی خراسان شمالی گفت: خشكسالی های پیاپی چند سال اخیر 70 رشته قنات این خطه را كه پیشران اقتصادی آن بخش كشاورزی است، خشك كرده است.

سیدابراهیم سیدی اظهار داشت: حدود 15 سال گذشته در این استان بیش از 700 رشته قنات وجود داشت كه هم اینك به حدود 630 رشته قنات رسیده است.

وی با بیان اینكه در سال های اخیر دبی برخی از قنات ها نیز كاهش چشمگیری یافته است افزود: در مجموع در چند سال اخیر 80 میلیون تا 85 میلیون متر مكعب آورد استحصال سالانه قنات های این استان بوده است كه هم اینك به 78 میلیون متر مكعب رسیده است.

مدیر امور آب و خاك و فنی و مهندسی سازمان جهادكشاورزی خراسان شمالی اظهار داشت: این قنات ها 30 هزار هكتار از اراضی كشاورزی این استان را مشروب می كند، این اراضی علاوه بر قنات با آب رودخانه های و چشمه ها نیز آبیاری خواهد شد.

سیدی گفت: آبدهی قنات ها به میزان بارش برف و باران بستگی دارد كه در سال های اخیر كاهش بارندگی ها دبی این منابع آبی را كاهش داده است و یا بعضا دبی برخی از قنات ها كاهش چشمگیری داشته است.

مرگ قنات ها با حفر چاه های غیر مجاز

وی افزود: برای حفر چاه های مجاز دستگاه های مسوول و مربوط در حریم قنات ها مجوز داده نمی شود اما حفر چاه های غیر مجاز در حریم این منابع آبی باعث كاهش دبی خواهد شد.

مدیر امور آب و خاك و فنی و مهندسی سازمان جهادكشاورزی خراسان شمالی گفت: امسال برای لایروبی و احیای قنات ها 85 میلیارد ریال اعتبار اختصاص یافته است كه این میزان تنها برای احیای حدود یك پنجم این منابع آبی كافی است.

سیدی اظهار داشت: اعتبارات سالانه لایروبی و احیای قنات ها اندك است از كشاورزان می خواهیم خود نیز مستمر در این خصوص فعالیت داشته باشند و مشاركت كنند زیرا اعتبارات دولت در این خصوص پاسخگو نیست.

وی اعتبار مصوب برای لایروبی و احیای قنات های این استان را بیش از 160 میلیارد ریال عنوان كرد و افزود: از مجموع این میزان 50 میلیارد ریال آن از اعتبارات ملی و به شكل اسناد خزانه و مابقی از محل استانی كه به شكل نقدی و اسناد خزانه در نظر گرفته شده بود.

سیدی اظهار داشت: با این میزان اعتبار حدود 17 كیلومتر از قنات ها لایروبی و احیا خواهند شد كه شامل حدود 35 رشته قنات خواهد شد.

وی افزود: از محل اعتبارات دولتی قنات هایی كه بیشترین خسارت را دیده اند مرمت خواهند شد اما باید بهره برداران در صورتی كه ریزش و یا مشكلی را می بینند به موقع نسبت به مرمت آن اقدام كنند از كشاورزان می خواهیم تا در این خصوص بیشتر همكاری لازم را داشته باشند تا بتوانیم اعتبارات تخصیصی را اولویت بندی كنیم.

مدیر امور آب و خاك و فنی و مهندسی سازمان جهادكشاورزی خراسان شمالی با بیان اینكه تا حدود پنج برابر اعتبار نیز برای احیای قنات ها در استان نیاز داریم افزود: اما هم اینك دولت نیز با وجود خشكسالی ها توان پرداخت اعتبارات بیشتر را ندارد.



مشاركت بهره برداران در احیای قنات ها

سیدی افزود: بیشتر پروژه ها در لایروبی و احیای قنات ها برای اجرا به خود بهره برداران داده می شود كه مشاركت آنان 15 درصد و كمك های دولتی 75 درصد است اما از این قشر می خواهیم كه كمك و مشاركت خود را تا 50 درصد افزایش دهند چرا كه خود نیز بهره بردار از آن هستند.

وی به تداوم خشكسالی اشاره ای كرد و اظهار داشت: كشاورزان باید برای جلوگری از كاهش آبدهی قنات ها با مشاهده كوچكترین خرابی و مشكل خود اقدامات اولیه را انجام دهند و هر دو تا سه سال نیز باید لایروبی داشته باشند.

وی گفت: معمولا در هر روستا مقنی های بومی نیز سكونت دارند كه می توان از ظرفیت آنان استفاده كرد و منتظر اعتبارات دولتی نباید بمانند در گذشته نیز چنین بوده است.

مدیر امور آب و خاك و فنی و مهندسی سازمان جهادكشاورزی خراسان شمالی افزود: بهره برداران بخش كشاورزان به منظور جلوگیری از كاهش آبدهی قنات ها باید نسبت به مرمت و به سازی منابع آبی جدی باشند.

خراسان شمالی كه در سال های گذشته با خشكسالی مواجه بوده این وضعیت موجب شده تا تغییراتی در نحوه آبیاری ضروری ساخته و به همین منظور در چند سال گذشته بیش از 20 هزار هكتار اراضی استان به سامانه آبیاری نوین تجهیز شده و راندمان آبیاری را از 37 درصد به 45 درصد افزایش داده است، هم اینك 38 هزار هكتار از اراضی كشاورزی استان مهجز به سامانه های ابیاری نوین است.

براساس آمارها حجم آب مصرفی بخش كشاورزی خراسان شمالی سالانه یك میلیارد و 54 میلیون متر مكعب است كه این میزان برابر 88 درصد مصرف آب قابل استحصال از منابع آبی استان است.

منابع آبی خراسان شمالی از سه هزار و 184 چشمه، هزار و 557 حلقه چاه عمیق، 2 هزار و 483 حلقه چاه نیمه عمیق و 630 رشته قنات تامین می شود.

امسال 96.3 میلیمتر بارندگی در استان ثبت شده است كه این میزان نسبت به مدت مشابه پارسال 45 درصد كاهش دارد.

بر اساس شاخص اس.پی.آی (ﺷﺎﺧﺺ ﺑﺎرش اﺳﺘﺎﻧﺪارد شده) در بازه 10 ساله تا پایان اسفند ماه سال گذشته، حدود 70 درصد از مساحت استان تحت تاثیر خشكسالی است كه میزان كاهش بارندگی ها در خراسان شمالی در 50 سال گذشته بی سابقه بوده است.

خراسان شمالی در شمال شرق كشور واقع است و 44 درصد از جمعیت آن در روستاها سكونت دارند.

برچسب ها
- بجنورد
- كشاورزی
- آب و فاضلاب
- خراسان شمالی
- قنات ایرانی