هشدار بی آبی جدی است خشكسالی از كوهرنگ تا اترك؛ در نیمه دوم سال اترك-فرزاد درگاهی: دهه هفتاد آغاز هشدار برای بحران خشكسالی و كم آبی در كشور بود اما آن زمان به دلیل ترسالی های یكی در میان این بحران جدی گرفته نشد تا جایی كه پروژه های انتقال آب از استان های پر آب به استان های خشك، به پدیده ای برای افزایش خشكسالی تبدیل شد و به این وضعیت بحرانی دامن زد. این وضعیت آنقدر مورد شوخی قرار گرفت كه عبارت«آب هست ولی كم است» به دستمایه طنز روزانه تبدیل شد. حال در اواسط آبان ماه سال 1400 هستیم. بارندگی در برخی از استان های پر بارش خفیف شده و در استان های كم بارش به صفر رسیده است. وضعیت سدها به شدت نگران كننده شده و حتی زمزمه هایی مبنی بر قطعی آب در روزهای آینده آن هم در فصول سرد سال به گوش می رسد. سوال اینجاست كه تا چه اندازه این وضعیت مربوط به عدم مدیریت صحیح منابع آب و تا چه اندازه مربوط به شرایط جوی و تغییرات اقلیمی است؟

جواب قاطع این است كه دلیل هر چه باشد ما الان میان یك بحران عجیب و ترسناك ایستاده ایم كه دست بر قضا پیش بینی های هواشناسی هم نوید روزهای پر بارش تا پایان پاییز را هم نمی دهد. همین دو سال پیش بود كه با چند بارش پی در پی فصلی برخی كم سوادان در این عرصه ادعای ورود به دوران ترسالی كردند همین امر دلیل بزرگی برای عدم توجه به منابع آبی كشور شد.

بحران آبی پایتخت

با این مقدمه به وضعیت بحران آب در پایتخت می پردازیم. كارشناسان اعلام كرده اند كه كاهش 314 میلیون متر مكعبی ذخایر سدهای پنجگانه تهران در انتهای شهریورماه، هشدارهای سازمان هواشناسی برای فصولی بی باران و كاهش 97 درصدی بارش ها نسبت به سال قبل اعداد عجیب و دور از انتظاری هستند، اما واقعیت این است كه منابع آبی تهران به نقطه بی آبی نزدیك شده اند.

سال آبی 1399-1400 در حالی به اتمام رسید كه یكی از كم بارش ترین سال ها را تجربه و ركورد جدیدی را در بارش فروردین ماه با تنها 2.3 میلیمتر بارندگی بعنوان كمترین بارش در دوره آماری 53 ساله ثبت كردیم. این سال آبی با حجم ورودی یك میلیارد و 325 میلیون متر مكعب به مخازن سدهای پنجگانه به اتمام رسید و این در حالی است كه این حجم ورودی در سال آبی گذشته به میزان دو میلیارد و 214 میلیون متر مكعب بود، یعنی با یك كاهش 889 میلیون مترمكعبی ورودی آب به سدها مواجه شدیم.

اگر بخواهیم به زبان ساده تر كاهش 899 میلیون مترمكعب آب را تفسیر كنیم باید بگوییم این عدد بیش از 4 برابر مخزن پر سد امیركبیر، دو برابر مخزن پر سد طالقان است، این میزان كاهش باعث شد كه ما شروع سال آبی جدید را با كاهش مخزن 314 میلیون متر مكعبی نسبت به انتهای شهریور سال گذشته تجربه كنیم، این میزان كاهش حجم مخزن و ذخیره طبیعتاً باتوجه به خشكسالی حاكم در كشور و استان تهران می تواند تبعات زیادی را در پی داشته باشد.

استان هایی كه خشك شدند

پیش از این وقتی اسم خشكسالی و كم آبی در كشور به گوش می رسید ابتدا تصویر استان هایی چون یزد، سیستان و بلوچستان یا خوزستان به ذهن متبادر می شد اما حالا اتفاقی كه افتاده این است استان هایی چون اردبیل و لرستان با بی آبی دست و پنجه نرم می كنند. یا در نمونه ای دیگر رئیس روابط عمومی شركت آب و فاضلاب چهارمحال و بختیاری گفته است «كاهش شدید آب دهی چشمه كوهرنگ در فصل پاییز نخستین باری است كه رخ داده و تاكنون بی سابقه بوده از همین رو نگران كننده است. تامین آب آشامیدنی در استان چهارمحال و بختیاری با كسری 13میلیون مترمكعبی روبه روست در حالی كه نیاز آبی استان بیش از 90میلیون مترمكعب است كه بر اساس ظرفیت های موجود 78میلیون مترمكعب آب استحصال می شود.»

باید خاطرنشان كرد چهارمحال و بختیاری سرچشمه رودخانه های زاینده رود، كارون و بخشی از دز است و افزایش یا كاهش بارش ها در این استان، استان های خوزستان، اصفهان و فلات مركزی را تحت تاثیر خود قرار می دهد به عبارت دیگر خشكسالی در این استان به معنای خشك شدن چند استان همجوار است كه برای كشور تبعات زیادی را به دنبال خواهد داشت.

خشكسالی به اترك هم رسید

اگر از خشكسالی غرب كشور عبور كنیم به مركز و استانی مانند كرمان می رسیم كه وضعیت باغات آن رو به نابودی است. طی 20سال گذشته 20هزار هكتار از سطح زیركشت شهرستان به دلیل نبود آب و خشكسالی از چرخه تولید خارج و خشك شده اند. در حال حاضر بیش از 80هزار هكتار باغ پسته در رفسنجان و 20هزار هكتار هم در شهرستان انار وجود دارند كه مثمرند، ولی با كمبود آب شدید مواجه هستند.

اما وضعیت در شرق و شمال شرقی كشور همچنان ناایمد كننده تر است. سالهاست كه درباره خشكسالی در سیستان و بلوچستان هشدار داده اند اما مسئولان برای رفع بحران آب در این استان همچنان چشم انتظار باران هستند و این خشكسالی ها به نوع چهارم رسیده است. در شمال شرق كشور و استانی چون خراسان شمالی هم وضعیت به حد هشدار رسیده است. رودخانه اترك با 535 كیلومتر مسافت ، پنجمین رودخانه بلند كشور محسوب می شود كه سر راه سه استان خراسان رضوی، خراسان شمالی و گلستان قرار دارد و این روزها به دلیل خشكسالی و سرازیر شـدن فاضلابهای صنعتی ، خانگی و سموم كشاورزی به داخل آن نفسش به شماره افتاد . براساس آمار حدود 40 درصد از مسیر اصلی رودخانه اترك در حوزه استحفاظی خراسان شمالی قرار دارد كه حق آبه آن طبق گزارش رسمی حدود 11 میلیون مترمكعب در سال است كه بنا به اظهار یكی از مسئولان شركت آب منطقه ای این استان بسته به میزان بارندگی سالانه این حقابه از سوی این شركت لحاظ می شود كه به نظر می رسد تعلل استان های دیگر در ارایه حقابه این رودخانه به دلیل خشكسالی شدید موجب شد تا در صورت واگذاری تمام حقابه از سوی شركت آب منطقه ای خراسان شمالی نتواند تاثیر چندانی در احیاء یا جلوگیری از مرگ تدریجی این رودخانه داشته باشد .

مجلس برنامه ای برای عبور از تنش آبی كشور دارد؟

در بودجه 1400 برای آب رسانی به مناطقی كه دچار تنش آبی هستند، اعتباراتی پیش بینی شد كه برای تداوم كمك به شهرهای درگیر باید این كمك تداوم داشته باشد زیرا در صورت تداوم این وضعیت شهرهایی كه بحران كم آبی در آنها جدی است، با افزایش مهاجرت روبه رو شده و در آینده نه چندان دور خالی از سكنه می شوند.

اما باید گفت كه برای سال آبی جاری از ابتدا با كم بارشی مواجه هستیم. در مهر ماه بین 50-40 درصد بارش ها كمتر از نرمال بود و این متوسط كشوری است، خیلی از استان ها هم بارش نداشته اند. بیش از 20 استان قطره ای باران ندیده اند، مثل كردستان، كرمانشاه، ایلام و... . این استان ها همواره در این زمان از سال بارندگی داشتند و امسال هیچ بارشی نبود یا بارندگی به شدت زیر نرمال بود. در دو استان گیلان و گلستان بارندگی در حد نرم و بالای نرم است و بقیه استان ها یا زیر نرمال هستند یا اصلا بارندگی نداشته اند.

كارشناسان معتقدند متوسط بارش كشور در آبان 23-22 میلی متر است كه گمان می رود بخش عمده ای از آن را در این ماه دریافت نكنیم. به نظر می رسد براساس خروجی های عددی در اواخر پاییز و اوایل زمستان شرایط به نرمال نزدیك شود. زمستانی كه سال گذشته طی كردیم خیلی خشك بود، بارندگی ها بسیار كمتر از نرمال بود، انتظار بر این است كه امسال زمستان به بدی سال گذشته نباشد. هر چند كه این ابراز امیدواری ها تا پایان سال نوید عبور از تنش آبی در سال 1400 را می دهند اما باید بار دیگر با صدای بلند یادآوری كرد«آب هست، اما كم است».