تفاهمنامه جامع مدیریت نیاز آب فضای سبزشهر تهران از پساب رواناب ها میان وزارت نیرو و شهرداری به امضا رسید.
90 درصد آبیاری فضای سبز تهران با آب چاه انجام می شود

برداشت آب از چاه ها باعث كاهش ذخایر زیرزمینی شده كه خود خطراتی مانند فرونشست زمین را در حاشیه شهر ایجاد كرده است.

مسلم است كه از آب آشامیدنی ارزشمند نباید برای فضای سبز استفاده كرد رواناب ها هم به اندازه كافی نیستند.

تنها چیزی كه به جا می ماند «پساب» و رواناب های حاصل از بارندگی است كه اگر بتوان آن را تصفیه و روانه فضای سبز كرد حجم عظیمی از منابع آب شهر تهران نجات پیدا می كند. جمعیت زیاد شهر آب زیادی را روانه شبكه فاضلاب می كنند كه به سمت جنوب جریان پیدا می كند كه اگر تصفیه شود نه برای آشامیدن كه برای آبیاری گیاهان، قابل استفاده خواهد بود.

ساخت تصفیه خانه هزینه زیادی دارد اما می تواند سفره های زیرزمینی آب شهر را از خشك شدن و سطح خاك را از فرونشست غیرقابل جبران نجات دهد. در همین راستا شهرداری و وزارت نیرو در بالاترین طبقه ساختمان بلند وزارت نیرو، تفاهمنامه ای برای ساخت تصفیه خانه های جدید و استفاده از آب آنها به جای آب چاه امضا كردند.

براساس این سند كه «تفاهمنامه جامع مدیریت نیاز آب فضای سبز شهر تهران از پساب و منابع آبی» نام دارد، مجموع پساب، چاه، قنوات و آب های سطحی كه در سال1399 به 180میلیون مترمكعب می رسد تا سال1410 به 250میلیون مترمكعب خواهد رسید اما 145میلیون مترمكعب آن با ساخت 17تصفیه خانه تامین می شود.

وزیر نیرو در مراسم امضای این تفاهمنامه اظهار كرد: وضعیت مطلوب برای مدیریت شهری این است كه مثل كشورهای توسعه یافته مدیریت آب و برق را هم به عهده بگیرد اما ما نمی توانیم با یك تصمیم وارد این عرصه شویم ولی می توانیم سهم خود را ایفا كنیم. سم توسعه یافتگی، بخشی نگری و تمركزگرایی است كه باید از آن فاصله بگیریم. پروژه هایی مانند ساخت تصفیه خانه ها در تهران هم با همین هدف انجام می شود.

رضا اردكانیان بیان كرد: برداشت من این است كه امضای تفاهمنامه حاضر ارزشمند اما دیر است زیرا با توجه به ظرفیت مدیریت شهری و وزارت نیرو باید زودتر از اینها اقدام می شد اما اكنون هم به جای تأسف خوردن باید از فرصت باقیمانده استفاده كنیم.

بزرگ ترین مسئولیت ما در قبال مجالی است كه در اختیار داریم. قطعا مدیران بعدی تجربه و تخصص بیشتری خواهند داشت ولی فرصتی كه ما در اختیار داریم را نخواهند داشت.

او گفت: استفاده از پساب مانند ساخت یك سد مجازی است. همانطور كه با مدیریت مصرف برق در دو سال گذشته توانستیم معادل ساخت یك نیروگاه 4-3هزار مگاواتی را به توان خود اضافه كنیم با استفاده مجدد از پساب می توانیم آب خام را در سفره های زیرزمینی درست مانند یك سد بزرگ حفظ كنیم.

شهردار تهران نیز در این باره گفت: در كتیبه بیستون از قول داریوش آمده است كه یكی از سه بلای بزرگ كشور ما خشكسالی بوده است. این ارزش و اهمیت تاریخی آب در سرزمین ما را نشان می دهد زیرا در منطقه ای كم آب با منابع محدود زندگی می كنیم. برداشت دائمی از منابع زیرزمینی در كوتاه مدت قابل جایگزینی نیست درحالی كه 90درصد آبیاری فضای سبز از همین منبع انجام می شود. باید برنامه ای برای كاهش این برداشت داشته باشیم.

پیروز حناچی با بیان اینكه اگر در تهران از این راه به نتیجه برسیم بقیه كلانشهرها هم همین مسیر را تعقیب خواهند كرد، تأكید كرد:باید در نهایت بتوانیم فاضلاب را نه یك بار بلكه چندبار وارد چرخه مصرف كنیم و با استفاده درست پاسخگوی نسل های بعد باشیم.

خطر ورود شیرابه به آب های زیرزمینی
دیگر سخنران این مراسم رئیس شورای شهر بود كه با اشاره به كارآمدی وزارت نیرو بیان كرد: وزارت نیرو در زمینه تامین آب و برق به خوبی فعالیت كرده است و اگر به صورت بهینه از آنها استفاده می شد الان بیشتر از میزان مصرف در اختیار داشتیم.

محسن هاشمی تأكید كرد:نگرانی شورای شهر در زمینه اجرای این تفاهمنامه مخصوصا در بخش ساخت تصفیه خانه هاست.

حتما لازم است بودجه ای كه برای این كار تعیین شده در همین مسیر مصرف شود تا به نتیجه مطلوب برسیم. همچنین دیگر موضوعی كه باید به آن توجه كرد شیرابه پسماند است. در شهر تهران 10مركز جمع آوری زباله داریم كه شیرابه تولید می كنند اما این شیرابه ها به شبكه فاضلاب وصل نشده و خطر ورود آنها به منابع آبی زیرزمینی وجود دارد.

او همچنین گفت: تصفیه خانه ها بیشتر در مناطق جنوبی شهر ساخته شده اند و باید برای بهره مندی مناطق شمالی از پساب هم برنامه ریزی كرد تا تصفیه خانه های جدید در این محدوده ها زودتر ساخته شوند.

شیرابه ها وارد آب نمی شوند

شهردار و وزیر نیرو پس از امضای تفاهمنامه در جمع خبرنگاران به سؤالات آنان پاسخ گفتند. اردكانیان در پاسخ به سؤالی درباره ورود شیرابه زباله ها به آب های زیرزمینی، اظهار كرد: تاكنون گزارشی از نفوذ شیرابه ها نداشتیم و می توان با قاطعیت گفت كه كیفیت آب آشامیدنی در تهران و دیگر شهرهای كشور مطلوب و خالی از عوامل بیماری زاست.

همكاران وزارت بهداشت بر میزان آلاینده های موجود در آب آشامیدنی نظارت دارند و اگر آلودگی در یك منبع آب شناسایی شود، خروجی آن منبع قطع خواهد شد. او درباره تناسب میان شبكه لوله كشی و تصفیه خانه ها، گفت: قبلا تمام منابع مالی برای ساخت شبكه آبرسانی استفاده می شد و به همین دلیل شبكه ها از تصفیه خانه ها جلو افتادند. در 2سال اخیر آهنگ تكمیل تصفیه خانه ها سرعت بیشتری گرفت و امسال هم تصفیه خانه فیروزبهرام ساخته می شود كه به همراه تصفیه خانه جنوب تهران، نزدیك به 50درصد آب تصفیه شده تهران را می سازند. پیروز حناچی نیز در جواب سؤالی درباره فرونشست ها در جنوب تهران، گفت: براساس مطالعات زمین شناسی و عكس های ماهواره ای بیشترین فرونشست در جبهه غربی تهران و در 10سال اخیر دیده شده است. در مناطقی مانند منطقه22 هم كاهش شدید سطح آب زیرزمینی را داریم كه با ایجاد تصفیه خانه های فاضلاب می توان بخشی از آن را جبران كرد. همكاری شهرداری و وزارت نیرو با نگاه فرابخشی برای رفع این مشكل مؤثر است.

نقش مؤثر استفاده از پساب در جلوگیری از فرونشست

بررسی تغییرات هندسی پوسته زمین در اطراف تهران نشان می دهد در سال های اخیر تا 24سانتی متر كاهش ارتفاع نیز ثبت شده است. همین میزان فرونشست، تهران را در زمره استان های پرخطر و دارای فرونشست بالا در كنار استان هایی چون كرمان، خراسان شمالی و... قرار داده است. اصلی ترین دلیل فرونشست، برداشت بیش از اندازه از آب های زیرزمینی به ویژه برای استفاده در حوزه فعالیت های كشاورزی و آبیاری فضای سبز است.

زمانی كه برداشت از آبخوان ها افزایش یافته و كاهش بارندگی ها، فرصت تغذیه دوباره آبخوان ها و سفره های آب زیرزمینی را سلب كند، آبخوان تخریب شده و زمین دچار فرونشست می شود. دشت های شهریار و ورامین در اطراف شهر تهران چندسالی است به طور جدی با فرونشست های متعدد مواجه شده و اثرات آن تا مناطق جنوبی شهر همچون 18، 19 و 20 آمده است.

عبدالرضا سعادت، مدیركل ژئودزی و نقشه برداری زمینی سازمان نقشه برداری كشور در گفت وگو با همشهری به نتایج آخرین بررسی تصاویر ماهواره ای در اسفند98 اشاره كرد و گفت: بررسی این تصاویر نشان داد نرخ فرونشست در اطراف تهران 19سانتی متر است كه همچنان میزان بالایی است.

او با اشاره به اینكه مهم ترین اقدام برای جلوگیری از پیشروی فرونشست و ثابت نگه داشتن نرخ آن، كاهش میزان برداشت از آب های زیرزمینی است و تغییر الگوی كشت از مؤثرترین راهكارهای آن است، افزود: هر اقدامی نیز كه منجر به كاهش میزان برداشت از آب های زیرزمینی شود مؤثر خواهد بود. تصمیم شهرداری برای استفاده از پساب تصفیه شده برای آبیاری فضای سبز و عدم استفاده از آب های زیرزمینی برای این منظور، قطعا نقش مثبتی خواهد داشت.

او البته این را هم می گوید كه نتایج این اقدامات به سرعت نمایان نخواهد شد و تأثیرات خود را به آهستگی به نمایش خواهد گذاشت.

سعادت با بیان اینكه ما نگران گسترش فرونشست به سمت مناطق شهری هستیم می افزاید: میزان برداشت آب از سفره های آب زیرزمینی وضعیت یكسانی دارد اما میزان و نرخ وقوع فرونشست در همه نقاط یكسان نیست و آنچه نقش تعیین كننده ای در این میان دارد، جنس و دانه بندی خاك است. به عبارت دیگر می توان اعلام كرد مناطق جنوبی تهران به دلیل برخورداری از خاك ریزدانه، جدی تر در معرض فرونشست قرار دارند.

فرونشست؛ بلای جان دشت تهران

فرونشست تهران حاصل برداشت های مكرر از سفره های زیرزمینی است. آنگونه كه اطلاعات سازمان نقشه برداری نشان می دهد 30درصد محدوده های پرخطر كشور از نظر فرونشست زمین، در استان تهران قرار دارد.

مطابق ارزیابی های 15سال اخیر، بهره برداری بی رویه از آب سفره های زیرزمینی و خشك شدن كامل یا بخشی از مهم ترین تالاب ها و دریاچه های ایران می تواند در تشدید بحران فرونشست زمین به میزان زیادی مؤثر باشد.

طی دهه های اخیر برداشت های بی رویه از منابع آب زیرزمینی بارها موجب فرونشست ها و ایجاد چاله های بزرگ در دشت های تهران شده است. اما بزرگ ترین برداشت ها از سال88 به بعد صورت گرفته و متأسفانه دیگر تغذیه سفره های آب زیرزمینی انجام نشده تا برداشت های مكرر موجب تخریب منابع زیرزمینی آب و افزایش سرعت فرونشست زمین شود.

با تخلیه آب از آبخوان، این محل برای همیشه از بین می رود و حتی اگر در كشور آب فراوان نیز وجود داشته باشد، امكان ذخیره آن توسط آبخوان وجود ندارد. به این ترتیب در آینده دشت های تهران كه با پدیده فرونشست روبه رو هستند از بین خواهند رفت. مگر با بازچرخانی آب جلوی این روند گرفته شود.

قاسم تقی زاده خامسی معاون امور آب و فاضلاب وزارت نیرو: تهران هر سال 350میلیون مترمكعب خروجی پساب دارد كه با ساخت تصفیه خانه فیروزبهرام به 450میلیون مترمكعب خواهد رسید.

این رقم بخشی از پسابی است كه در افق1410 به 778میلیون مترمكعب می رسد. فضای سبز شهر سالانه نزدیك به 180میلیون مترمكعب آب مصرف می كند كه هم اكنون 90درصد آن از چاه و كمتر از 4درصد آن از پساب تامین می شود.

اگر توسعه و نگهداری فضای سبز با روند فعلی پیش برود، در سال1410 سالانه 218میلیون مترمكعب آب از منابع زیرزمین برداشت خواهد شد كه خطر بزرگی برای محیط زیست منطقه است. این حجم معادل ذخیره سد كرج است. به این معنی كه در این سال باید یكی از سدهای پنج گانه شهر تهران را فقط برای فضای سبز اختصاص دهیم.

یك سال پیش مذاكره ای میان وزارت نیرو و شهرداری با رویكرد نگهداری فضای سبز و در خطر نیفتادن منابع آبی آغاز شد تا سهم 4درصدی پساب به 60درصد برسد. با این كار تنها 80میلیون مترمكعب برداشت آب از چاه ها انجام می شود كه امكان كاهش این عدد هم وجود دارد.

مجتبی یزدانی معاون خدمات شهری شهرداری تهران: در حال حاضر 7میلیون مترمكعب پساب در تصفیه خانه های شهرك غرب، اكباتان، محلاتی، زرگنده و... تصفیه می شود و با ساخت تصفیه خانه ها و شبكه هایی كه تا پایان سال در برنامه كاری داریم، 8میلیون مترمكعب هم به آن اضافه می شود. امكان افزودن این ظرفیت تا 19میلیون مترمكعب هم وجود دارد. در مناطق دیگر هم به دنبال مكان یابی تصفیه خانه و مشاركت با آب و فاضلاب و همینطور همكاری با وزارت نیرو در حوزه برق هم هستیم.

محمدرضا بختیاری مدیرعامل شركت آب و فاضلاب تهران: مراوده مالی میان شهرداری و آب و فاضلاب نزدیك به 800-700میلیارد تومان در سال است، از طرف دیگر، ما در یك سال گذشته نزدیك به 400كیلومتر لوله آب و فاضلاب را در تهران ایجاد یا مرمت كردیم كه اینها خود یكی از بزرگ ترین زمینه های همكاری را ایجاد می كند. خوشبختانه تابستان امسال در تهران با وجود افزایش شدید مصرف آب موفق به تامین آن شدیم.

این افزایش مصرف نسبت به سال گذشته، تقریبا معادل مصرف آب آشامیدنی اصفهان بود اما از قطعی آب در شهر جلوگیری شد.

علی محمد مختاری مدیرعامل سازمان فضای سبز شهر تهران: در فضای سبز تهران به هیچ وجه از آب آشامیدنی استفاده نمی شود و منابع ما چاه، بارش ، قنات، رواناب و پساب است. از سال های 60 تصمیم گرفته شد كه افزایش فضای سبز با استفاده از این منابع انجام شود و با وجود اینكه جمعیت شهر بیشتر شد، توانستیم سرانه فضای سبز را از یك مترمربع به 16مترمربع پارك و 24مترمربع كمربند سبز برسانیم. اكنون 2277پارك در شهر وجود دارد و حتی برای شرایط اضطراری هم پیش بینی هایی كرده ایم تا بتوانیم آبیاری هایی انجام دهیم.