به گزارش ایرنا،خشكسالی و بحران كمبود آب تاثیر بسیار زیادی بر فعالیت های كشاورزی، صنعتی و اقتصادی، تخریب محیط زیست و منابع طبیعی بویژه درمناطق كویری و گرم و خشك خواهد داشت كه استان قم نیز از وضعیت مستثنی نیست.
امروز مدیریت آب یك موضوع اساسی است و بسیاری از كارشناسان هشدار داده اند كه اگر برای آینده برنامه ریزی درست و مدیریت مناسب و بهینه ای صورت نگیرد، بحران آینده بحران آب جدی خواهد بود و حتی برخی پژوهشگران از جنگ فراگیر آب در آینده خبر می دهند.
قم از جمله استان هایی است كه كه آب و هوای گرم و نیمه خشك و 9300 متر از سطح دریا ارتفاع دارد ومیانگین بارش سالانه آن 142 میلیمتر است.
مهم ترین علل این كمبود بارش وجود توده هوای پرفشار و جلوگیری از وزش بادهای مرطوب غربی، دوری از دریاها و منابع رطوبت و وجود رشته كوه های زاگرس به عنوان مانعی برای رسیدن بادهای مرطوب غربی به قم و پایین بودن میانگین ارتفاع است.
در این شرایط بهترین ابتكار، مدیریت بهینه آب است، سید مهدی صادقی استاندار قم در بهمن ماه سال جاری در همایش منطقه ای حاشیه كویر مركزی ایران گفت: مهم ترین محور موضوعی بحران آب، بحث مدیریت است در واقع مشكلات ما در زمینه آب مسائلی همچون كشاورز و مصرف كننده نیست بلكه ما در هر عرصه مدیریت دچار مشكل هستیم و آب به خوبی مدیریت نمی شود.
برخی مسئولان استان قم در گفت وگو با خبرنگار ایرنا نسبت به برداشت بیش از حد آب از منابع زیر زمینی هشدار دادند و بر این باورند: استفاده نامناسب و نادرست از منابع آبی، خسارت های زیانباری برای استان دارد.
آنها همچنین از اقشار مختلف مردم درخواست كردند با صرفه جویی و مدیریت منابع آبی ، در مسیر اصلاح الگوی مصرف در حوزه آب گام بردارند.
مدیرعامل شركت آب منطقه ای قم و دبیركارگروه حفاظت از منابع آبی استان در این زمینه گفت: متاسفانه ما در زمینه آب در مرحله بحران قرار داریم،بر اساس یك شاخص، سرانه آب 1700 مترمكعب در سال به عنوان شاخص تنش و میزان 1000 مترمكعب آب سرانه در سال به عنوان شاخص كم آبی معرفی می شود
احمد حاجی حسینی مسگر افزود: براین اساس، كشورهایی كه سرانه منابع آب سالانه تجدیدپذیر بیش از 1700 مترمكعب دارند، مشكل بحران آب ندارند. كشورهایی كه سرانه منابع آب تجدیدپذیر بین 1000 تا 1700 مترمكعب دارند، كشورهایی با'تنش آبی' و كشورهایی كه سرانه آب تجدیدپذیر كمتر از 1000 مترمكعب در سال دارند، كشورهایی با 'كمبود آب' هستند.
وی ادامه داد: این وضعیت و شاخص برای استان قم نشان می دهد كه ما در مرحله بحران قرار داریم.
وی یادآورشد: در استان قم شورای حفاظت از منابع آبی به ریاست استاندار تشكیل شده كه اعضا پیگیر اجرای مصوبات شورای عالی آب هستند.
حاجی حسینی مسگر اظهارداشت: این جلسات به صورت یك ماه یكبار به ریاست استاندار تشكیل و ضمن ارزیابی شرایط، راهكار های مختلف ارائه می شود.
وی گفت: به لحاظ كلی وضعیت ما در مصرف آب، بحرانی است و منابع زیرزمینی نیز در حد سفره ها نیست و بیشتر از توان از این منابع استفاده كردیم و به خاطر افت سرزمینی، با معضلات و مشكلاتی مانند ریزگردها مواجه هستیم.
وی گفت: توصیه ما به مردم و اقشار مختلف این است كه كاهش مصرف و مدیریت آب را در منزل و محل كار خود داشته باشند، بیشترین مصرف ما در حوزه كشاورزی است كه در این زمینه باید متناسب با وضعیت، شرایط كشت و مصرف را فراهم كنیم.
مدیرعامل شركت آب منطقه ای قم ادامه داد: ما درحوزه آب شرب و صنعت نیز چنین وضعی داریم و یاید میزان مصرف را نسبت به داشته های آبی خود تنظیم كنیم تا چالش مواجه نشویم.
حاجی حسینی مسگر یادآورشد: ما به سمت یك تنش آبی و بحران آب پیش می رویم و در حقیقت وارد مرحله تنش متناسب با شاخص های ارزیابی آب شده ایم.
وی ادامه داد: در شورای حفاظت از منابع آبی معاونان استاندار و دستگاه های ذی نفع حضور دارند و بیشتر بحث این است كه در حفظ منابع آبی، رودخانه ها، مسیل ها كوشا باشیم و برای بی مهری هایی كه برای رقم زدن وضعیت موجود در گذشته انجام شده، امروز برنامه ریزی كنیم.
وی گفت: مهمترین اقدام در شرایط كنونی اصلاح الگوی مصرف است.

مدیرعامل شركت آب و فاضلاب قم نیز دراین زمینه گفت: در حال حاضر حدود 85درصد آب قم از سد كوچری و چاه های علی آباد و 15 خرداد و چاه های سطح شهر تامین می شود.
علیجان صادق پور افزود: مردم قم مانند گذشته درمدیریت و صرفه جویی در مصرف آب به صورت جدی اقدام كنند و بدانند آب شرب قم با هزینه های گزاف و سختی فراوان تامین و در اختیار آنها قرار می گیرد و باید مصرف بهینه داشته باشند.
وی گفت: درخصوص تامین آب تدبیرهایی صورت گرفته ولی مردم باید ضمن توجه جدی به صرفه جویی از منابع آب به عنوان یك سرمایه ملی و گرانبها محافظت كنند.
وی با اشاره به این كه یكی از مهمترین مشكل های كشور و به خصوص استان قم، كمبود منابع آبی است، افزود: میزان مصرف 160 لیتر در منطقه ای مانند قم كه كمبود منابع آبی دارد مصرف بالایی است و از شهروندان انتظار می رود این میزان از مصرف را با اصلاح الگوی مصرف كاهش دهند.
صادق پور بیان كرد: با توجه به جایگاه ویژه استان قم در نظام اسلامی، از همان روزهای نخستین پیروزی انقلاب، طرح های گسترده ای برای رفع مشكل كمبود آب این استان صورت گرفته است.
وی ادامه داد: در سال های نخست پیروزی انقلاب برای تامین آب مورد نیاز مردم قم، حلقه چاه های متعددی در بستر رودخانه قمرود حفر شد كه می توانست 900 لیتر آب در ثانیه در اختیار جمعیت آن زمان قم قرار دهد، در ادامه با افزایش جمعیت و كاهش كیفیت آب به دست آمده از این راه، شناسایی و تامین آب از نقطه های دیگر در دستور كار قرار گرفت و درهمین رابطه 13 حلقه چاه در منطقه علی آباد قم( 50 كیلومتری شمال قم ) حفر شد و این منبع جدید می توانست 500 لیتر بر ثانیه آب دارای كیفیت ارائه دهد.
مدیرعامل شركت آب و فاضلاب قم گفت: با افزایش جمعیت و گسترش شهر قم، مسئولان وقت نظام برای تامین آب شرب مردم، طرح احداث سد 15 خرداد را در 70 كیلومتری قم دنبال كردند و آب جمع آوری شده در این سد پس از پالایش در تصفیه خانه دلیجان در اختیار شهروندان قرار می گرفت.
وی ادامه داد: با تمام این تلاش ها همچنان در زمینه تامین آب مورد نیاز قم از لحاظ كمی و كیفی مشكل وجود داشت و به همین خاطر مسئولان وزارت نیرو به فكر انتقال آب از سرشاخه های دز در استان لرستان افتادند و این كار در ادامه با احداث سد كوچری دنبال شد و آب از این طریق به استان قم رسید.
یكی از طرح های بزرگ برای حل مشكل شوری آب در قم، پروژه انتقال آب از سرشاخه های دز به قم بود كه مراحل اولیه برسی انتقال آب الیگودرز به قم و برخی شهرهای مركزی ایران از سال 1360 آغاز شد و اجرای رسمی طرح انتقال آب الیگودرز از شرق استان لرستان به برخی شهرهای مركزی ایران و قم به طور رسمی از سال 1382 آغاز شد كه اجرای آن موجب انتقال سالانه 181 میلیون متر مكعب آب از رودخانه های الیگودرز به سد كوچری و تصفیه خانه آن می شود.
صادق پور گفت: بیشترین میزان مصرف آب در فصل گرما در استان قم، چهار هزار و 700 لیتر در ثانیه و در فصل سرما، 2 هزار و 850 لیتر در ثانیه است.
وی بیان كرد: با وجود مشكل هایی كه در راه تامین آب وجود دارد، شركت آب و فاضلاب استان تمام توانمندی های خود را به كار گرفته است و تلاش می كند آب قم به صورت شبانه روزی و بدون قطعی به دست مردم برسد.

سرانه مصرف آب در قم 200 لیتر در روز
مهدی نظر زاده معاون بهره برداری شركت آب و فاضلاب قم،گزارشی از وضعیت قم از نظر منابع آب ارائه كرد و گفت: سرانه مصرف آب در استان 240 لیتر در روز است كه از این میزان 205 لیتر در روز به مصرف می رسد و مابقی جز هدر رفت آب است.
وی افزود: از 205 لیتر در روز، 160 لیتر در روز مصرف خانگی و مابقی در صنعت، تجاری و اداری صرف می شود.
وی با اشاره به این كه الگوی مصرف در ایران 150 لیتر در روز است گفت: برای مناطقی مثل شهر قم كه با كمبود آب مواجه هستند این میزان به 130 لیتر در روز است این درحالی می باشد كه بر اساس مطالعات صورت گرفته با 50 الی 100 لیتر در روز می توان زندگی سالم و بهداشتی داشت.
وی ادامه داد: در استان قم مشتركینی وجود دارد كه به صورت میانگین 50 لیتر در روز آب استفاده می كنند.
نظرزاده داشت: درحال حاضر در اكثر سفره های آب زیرزمینی موجود افت سطح آب و كاهش كیفیت آب به یك پدیده دائمی و مستمر تبدیل شده است به گونه ای كه میانگین افت سطح ایستابی در استان حدود یك متر و در بعضی نقاط به 2 متر در سال نیز می رسد.

مدیرعامل شركت آب و فاضلاب روستایی قم گفت: ما در استان قم وارد شانزدهمین سال از خشكسالی شده ایم ولی درسال جاری با بارندگی هایی كه صورت گرفته، وضعیت ما معادل سال گذشته است.
محمد احمدی جبلی ادامه داد: با توجه به اینكه یك ماه از فصل زمستان و بارش های بهاره را داریم انتظار می رود وضعیت بهتری نسبت به سال گذشته داشته باشیم ولی به این معنا نیست كه از بحران خشكسالی و كم آبی عبور كردیم.
وی گفت: میزان آب تجدید پذیر سفره های آبی استان به شدت كاهش پیدا كرده و میزان برداشت از آنها به صورت مجاز و غیرمجاز بیش از حد نرمال است.
احمدی جبلی خاطرنشان كرد: در حال حاضر 70 درصد آب شرب استان و 40 درصد آب شرب روستاها از سرشاخه های دز تامین می شود و اگر این ظرفیت نبود ما وارد یك بحران جدی می شدیم.
مدیرعامل شركت آب و فاضلاب روستایی گفت: ما برای مقابله با بحران كم آبی در حوزه روستایی برنامه جامع برای تامین آب 90 درصد روستاها از سرشاخه های دز تعریف كردیم و امید است با حمایت استاندار، نمایندگان مجلس شورای اسلامی اعتبار مناسبی در این زمینه داشته باشیم.
احمدی جبلی خاطرنشان كرد: در حال حاضر از آب سرشاخه های دز، آب شرب مورد نیاز روستاهای بخش مركزی مانند قنوات، 40 درصد روستاهای كهك وتعدادی از روستاهای سلفچگان را تامین كردیم و اگر این اقدام نبود با بحران سنگینی در زمینه آب مواجه می شدیم.
وی گفت: امید است تا پایان سال 96 كلیه دهستان های قنوات و قمرود را به طور كامل از طرح سرشاخه های دز، آب رسانی كنیم و مشكل كلیه روستاهای بخش كهك و70 درصد بخش سلفچگان حل خواهد شد.
مدیرعامل شركت آب و فاضلاب روستایی ادامه داد: بخش خلجستان و جعفرآباد قم هنوز به آب سرشاخه ها متصل نشدند ولی طرح آن در حال مطالعه می باشد.
احمدی جبلی اظهار داشت: ما با توجه به تامین آب از سرشاخه های دز، هنوز درگیر بحران آب شرب نشدیم ولی در مدیریت مصرف مشكل اصلی را داریم.
وی گفت: بخشی از این مشكل باید توسط ما به عنوان شركت های خدماتی، و بخشی توسط مشتركان آب در روستاها و شهرها اجرا و فرهنگ سازی داشته باشیم.
وی ادامه داد: در این راستا، آموزش كودكان در مدارس و زنان خانه دار به عنوان بیشترین مصرف كننده آب، بسیار مفید باشد.
احمد جبلی خاطرنشان كرد: با وجود خشكسالی ولی در حال حاضر میزان تولید آب ما بیش از نیاز خانوارهای روستایی است واین موضوع باید مدیریت شود.
وی اظهار داشت: باید سفره های آبی را زودتر از آنكه احتمال تخلیه كامل داشته باشند را دریابیم و استفاده های خود از این سفره ها را به تعویق بیندازیم.
احمدی جبلی گفت: اگر وضعیت بارندگی ها اینگونه پیش برود بزودی دچار بحران جدی آب خواهیم شد.

سید محمدتقی سجادی. مدیر كل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم نیز در این زمینه گفت: با توجه به وضعیت نامطلوب بارندگی ها در استان، ما هم اكنون از سفره های آب زیرزمینی و منابع در دسترس استفاده می كنیم و از نظر كمی با افت سفره ها نسبت به دو دهه گذشته مواجه می باشیم.
وی ادامه داد: از نظر كیفی نیز میزان شوری آب قم بسیار زیاد شده و حتی گفته می شود این میزان شوری نسبت به گذشته سه برابر شده است.
وی گفت: به دلیل نبود ورود آب از بالادست، پیشروی آب شور و معكوس شدن شیب هیدرولیكی، میزان آب هایی كه از سرشاخه ها وارد دشت های استان قم می شد اكنون به به صفر رسیده است.
سجادی خاطرنشان كرد: بجز شور شدن ما تبخیر بالای آب را داریم و از سویی به دلیل استفاده از سفره های زیرزمینی، سد سازی ها در بالادست و استفاده های غیرمجاز، بسیاری از دشت های قم از بین رفته است.
وی به عنوان نمونه گفت: منابع طبیعی دشت مسیله، زمانی محل سیل و سیلاب بود، دام های سنگین مانند اسب و شتر در آن چرا می كردند و مرتع غنی آن حتی بیش از نیاز استان بود ولی از زمانی كه آب ورودی حاصل از قمرود، قره چای و آب های بالادست به صفر رسید وضعیت اسفناكی پیدا كرد.
سجادی یادآورشد: امروز ما در این دشت ها حتی از نظر پوشش گیاهی نیز با مشكل مواجه هستیم و اكنون تنها گونه های خاصی مانند شوره گز می روید كه البته همین هم در این وضعیت برای ما غنمیت است.
دشت مسیله با مساحت بیش از 10 هزار هكتار، یكی از دشت های قم می باشد كه در شرق استان واقع شده است؛ این دشت با ارتفاع 795 متر از سطح دریا، پست ترین نقطه استان قم به شمار می آید. دشت مسیله در حدود 50 سال پیش دارای یكی از بهترین مراتع استپی و دشتی بوده است.
علاوه بر مراتع خوب، این دشت در سال های گذشته یكی از بزرگ ترین مراكز تولید غلات (گندم، جو و غیره) در بخش مركزی ایران بوده است؛ در حال حاضر بخش عمده ای از دشت مسیله از درختان گز و تاغ پوشیده شده است.
وی ادامه داد: با توجه به وضعیت بارندگی، اوضاع آب در كل كشور مطلوب نیست واتفاق هایی كه در حوزه آب خیزها می افتد وضع را بدتر می كند، امروز دریاچه نمك به یك بحران و كانون تولید ریزگرد تبدیل شده است.
وی گفت: مشكل اصلی كه امروز در ارتباط با آب با آن مواجه شده ایم بخشی به خاطر سوء تدبیر انسانی است و اولویت بندی در پروژه های زیرساختی و توسعه ای را جدی نگرفتیم و ما تا حدودی از ظرفیت اكوسیستم فاصله گرفته ایم.
سجادی خاطرنشان كرد: باید به اندازه نیاز از طبیعت و منابع ان استفاده كرد نه بیش از ظرفیت آن، قم به دلیل موقعیت خاصی كه دارد فشار زیادی به اكوسیستم آن می آید.
وی ادامه داد: به صورت طبیعی سالانه از قمرود 500 میلیون متر مكعب آب به دشت های قم می رسید وسفره های زیرزمینی را نیز تغذیه، مراتع را بهبود و خاك را شیرین می كرد.
سجادی گفت: از زمانی كه سدهایی در بالادست ایجاد و بخشی از عرصه را برای كشاورزی اختصاص دادیم به صورت طبیعی در پایین دست مشكلاتی ایجادخواهد شد، اگر در بالادست قمرود با سد سازی، عرصه های را زیركشب ببریم معلوم است كه در پایین دست، آب قم تامین نمی شود.

رئیس سازمان جهاد كشاورزی استان قم نیز با اشاره به وضعیت آب در قم گفت: در سال های گذشته روزانه 500 میلیون مترمكعب روان آب وارد سفره های زیرزمینی می شد كه این میزان امروز به صفر رسیده است.
محمدرضا طلایی دوهفته قبل طی سخنانی در همایش منطقه ای حاشیه كویر مركزی ایران، افزود: به صفر رسیدن روان آب ورودی به سفره های آب زیرزمینی در حالی است كه از چاه های عمیق برای تمامی اراضی استان استفاده می شود.
وی اضافه كرد: سطح آب های زیرزمینی در قم سالانه پایین می رود و شوری آب های زیرزمینی، 2 برابر شده است.
وی ادامه داد: استان قم در انتهای حوزه آبریز قرار دارد و 80 درصد این حوزه خارج از استان است.
طلایی با بیان این كه در دشت مسیله 170 حلقه چاه مجاز وجود دارد، بیان كرد: در 40 كیلومتری از همین دشت، 10 برابر تعداد چاه مجاز، چاه غیرمجاز حفر شده و مورد استفاده قرار می گیرد.
وی تصریح كرد: این چاه های كشاورزی منطقه را تحت تاثیر قرار داده و هر سال در حال توسعه است.
وی گفت: چهار رودخانه به دریاچه نمك قم راه دارد، ولی سال هاست كه قطره آبی وارد این دریاچه نمی شود و سرعت شوری آب به زودی به استان های همجوار نیز خواهد رسید.
دریاچه نمك در ناحیه شرقی استان قم و در حد فاصل سه استان قم، سمنان و اصفهان قرار گرفته و بزرگترین دریاچه فصلی و فراشور كشور است كه حدود 200 هزار هكتار وسعت داشته و یك سوم آن در محدوده جغرافیایی استان قم قرار گرفته است و دارای ساختار زمین شناختی كم نظیر شامل پوسته نمكی و حاشیه باتلاقی است.
این دریاچه كه در دهه های گذشته از طریق رودخانه های كرج، جاجرود، شور، قمرود و قره چای كاملا پرآب بوده است، اكنون با قطع حق آبه ها، خشكسالی مستمر و برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی كه باعث پیشروی آب های فراشور در سفره های زیرزمینی به سمت دشت ها و نابودی پوشش گیاهی و اكوسیستم منطقه شده، به یكی از كانون های فعال القای ریزگردها در منطقه تبدیل شده است.
طلایی به اقدام های سازمان جهاد كشاورزی در راستای بهینه كردن مصرف آب اشاره كرد و گفت: در 2 سال گذشته، 6 هزار و 500 هكتار از اراضی قم به سامانه آبیاری نوین تجهیز شده است، در حالی كه در سال های 90 تا 92، فقط 150 هكتار از اراضی آبیاری نوین شده بود.
7401/ 6133/گزارش از بهمن اطمینان انتشار- جعفرمسلمی