سرویس ایران جوان آنلاین: ایران به خاطر داشتن اقلیم های متفاوت، آب و هوایی غیر قابل پیش بینی دارد و در یك زمان هم می توان شاهد بارش برف و باران در منطقه ای از آن بود و هم وجود هوایی گرم و آفتابی در نقطه ای دیگر. به همین خاطر نه تنها مشكلات استان هایش با یكدیگر فرق دارد بلكه نیازهایشان نیز متفاوت است. با این حال طی چند سال اخیر، برخی معضلات در كشور اپیدمی شده و تقریباً تمام استان ها به نوعی با آن درگیر هستند. مثل كمبود آب، بروز گرد و غبار و گرفتاری های تولیدات كشاورزی. هر چند كارشناسان راهكار های زیادی برای رفع موانع و مشكلات موجود ارائه كرده اند، اما گویی مسئولان امر، عزمی برای اجرایی كردن آن ها ندارند. از جمله این راهكار ها می توان به آبخیزداری اشاره كرد. كاری كه نه تنها می تواند آب های روان را جمع آوری و به حفظ منابع آبی زیر زمینی كمك شایانی بكند، بلكه از بسیاری از حوادث مانند سیل های مخرب نیز جلوگیری می كند. جالب اینكه حالا یكی از كارشناسان مركز مطالعات راهبردی غذا و كشاورزی دانشگاه تهران اعلام كرده با آبخیزداری می توان برای 250 میلیون نفر مواد غذایی تولید كرد. البته در بی تفاوتی به پروژه های آبخیزداری و به نتیجه نرسیدن آنها، همین بس كه بدانیم 90 درصد وسعت كشور تحت مدیریت و نظارت سازمان جنگل ها و مراتع و آبخیزداری قرار دارد و این سازمان خودش زیر نظر وزارت جهاد كشاورزی است!

اواخر سال گذشته بود كه اعلام شد از مجموع 60 میلیون هكتار از عرصه های بیابانی و مرتعی كشور حدود 25 میلیون هكتار مستعد عملیات آبخیزداری است. با اینكه گزارش ها نشان می دهند طی 30 سال اخیر و در جهت رفع معضل خشكسالی، جلوگیری از فرسایش بادی و هدر رفت آب حدود 2 هزار طرح آبخیزداری در 8 میلیون هكتار از عرصه های طبیعی كشور انجام شده، اما وقوع سیل های اخیر و همچنین كاهش چشمگیر منابع آب زیرزمینی ثابت می كند، كم كاری های زیادی در این حوزه صورت گرفته است. به جرئت می توان گفت اگر تا چند سال پیش آبخیزداری چندان مورد توجه نبوده، اما امروز به یك نیاز مبرم تبدیل شده است. بنابر این بیشتر استان های ایران درصدد اجرای طرح ها و پروژه هایی در این زمینه هستند تا به نوعی بخشی از مشكلاتشان را مرتفع سازند.

از پروژه های 300 میلیاردی استان سمنان كه در 50 حوزه آبخیزداری آن به اجرا در آمده گرفته تا مازندران و گیلان كه برای جلوگیری از وقوع سیل و تخریب های ناشی از آن و اصفهان و بوشهر و هرمزگان و چهارمحال وبختیاری برای توسعه كشاورزی، و كرمان و سیستان و بلوچستان و خراسان شمالی و جنوبی هم برای تأمین آب مورد نیازشان طرح های آبخیزداری را در دستور كار خود قرار داده اند.

سازمان های تودرتو و ناكارآمد

آمار وقوع سیل در كشور نشان می دهد كه طی 20 سال اخیر بیش از 3 هزار و 500 سیل در استان های مختلف به وقوع پیوسته است. بر همین اساس معاون آبخیزداری سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری كشور اعلام كرده 450 شهر و 8 هزار و 650 روستا و آبادی ایران در معرض تهدید سیل قرار دارند. اتفاقی كه با چند روز بارش بهاری در ابتدا سال جاری چنان چند استان و شهر ها و روستاهایشان را به چالش كشید كه هنوز هم مردم سیل زده این مناطق به زندگی معمولی خود بازنگشته اند. دكتر مجید مخدوم فرخنده، عضو هیئت علمی دانشكده محیط زیست دانشگاه تهران با بیان اینكه نتیجه آبخیزداری علمی، محیط زیست پاك و سالم و عاری از هرگونه آلودگی دانست، می گوید: «در استان های گلستان، لرستان و فارس اگر عملیات آبخیزداری انجام شده بود شاهد سیلاب های ویرانگر نبودیم.» وی با بیان اینكه حدود 70 درصد بارش سالانه تبخیر می شود و در بدبینانه ترین حالت می توان این میزان تبخیر را به 50 درصد تقلیل داد، ادامه می دهد: «براساس توان اكولوژیكی سرزمین، اگر عملیات آبخیزداری انجام شود و آب در خاك و سفره های زیرزمینی ذخیره شود، دیگر رسوبی نخواهیم داشت تا نیاز به لایروبی و هزینه های بالای آن داشته باشیم.» این استاد دانشگاه می گوید: «در حال حاضر حدود 90 درصد وسعت كشور زیر نظر سازمان جنگل ها و مراتع و آبخیزداری كشور است و این سازمان خودش زیر نظر وزارت جهاد كشاورزی است. رئیس این سازمان معاون وزیر جهاد كشاورزی بوده كه اختیارش بسیار محدود است. درباره تغییر این ساختار جلسات بسیار زیادی برگزار شده و به نظر بنده بهتر است در سه مرحله وزارتخانه ها و سازمان های موازی با آمایش سرزمین و آبخیزداری ادغام شوند. در مرحله اول سازمان محیط زیست، جنگل ها و مراتع كشور و بخش آب وزارت نیرو با یكدیگر ادغام شود. در مرحله دوم بخش های مختلف آب وزارت جهاد كشاورزی ادغام شود و در مرحله آخر همه این سازمان ها و بخش ها با یكدیگر ادغام و سازمان مدیریت سرزمین تأسیس شود تا بخش مدیریت، برنامه ریزی و اجرا با هم هماهنگ شود. مخدوم فرخنده مهم ترین پیامد منفی تخریب آبخیز شمال كشور را ویلاسازی و ریختن فاضلاب به دریای خزر است كه باعث آلودگی آب و مسمومیت ماهی های دریا شده، می گوید: «جنگل ها و پوشش گیاهی باعث می شود آب باران در خاك نفوذ كند و در سفره های زیرزمینی ذخیره شود و مانع از تشكیل سیلاب و خسارت های ناشی از آن شود.»

آبخیزداری هندی ها را سیر نگه داشته

با استناد به مطالعات مؤسسه تحقیقات دیم وزارت جهاد كشاورزی، می توان گفت ایران ظرفیت تولید غذا برای جمعیتی معادل 250 میلیون نفر از طریق پرداختن به آبخیزداری و كشت دیم را دارد. در همین رابطه یكی از كارشناسان مركز مطالعات راهبردی غذا و كشاورزی دانشگاه تهران با اشاره به اینكه با آبخیزداری می توان حداقل 33 درصد آب هایی كه با تبخیر و سیلاب هدر می رود را ذخیره كرد، ظرفیت تولید غذا برای 250 میلیون نفر از این طریق را هم تأیید كرده و می گوید: «با آبخیزداری و استفاده از عملیات مختلف آن و بهره مندی حداكثری از نزولات جوی تا پیش از تبخیر بدون اینكه منابع آبی كشور به خصوص آب های زیرزمینی فشاری وارد شود، می توان كشت دیم را گسترش داد.»

وی با بیان اینكه رشد كشاورزی و كشت دیم، در بیشتر كشور ها وضعیت اقتصادی كشاورزان را بهبود بخشیده و به از بین بردن فقر كمك شایانی كرده است، تصریح می كند: «برای نمونه كشور هندوستان در زمینه تأمین امنیت غذایی خود به وسیله كشت دیم با انجام عملیات آبخیزداری و حفظ آب و خاك بسیار موفق عمل كرده است. این كشور با كشت دیم و مدیریت اراضی خود به خودكفایی در محصولاتی مثل تولید علوفه برای دام، پنبه، روغن زیتون و حبوبات دست پیدا كرده و این مسئله باعث رشد اقتصادی هندوستان شده است. در كشور هند حدود 108 میلیون هكتار به كشت دیم اختصاص پیدا كرده كه این میزان چیزی حدود 75 درصد از كل زمین های زراعی این كشور را شامل می شود.»
به هرحال اگر بدانیم به طور متوسط به ازای هر هكتار اراضی تحت طرح های آبخیزداری، 500 متر مكعب آب جدید تولید می شود و فقط در آتلانتای امریكا برای اجرای عملیات آبخیزداری یك میلیارد دلار اختصاص یافته و در ایران اعلام شده مشاركت های مردمی شاه كلید رونق و توسعه آبخیزداری است، آنوقت مطمئن می شویم برای اجرا و به نتیجه رسیدن این پروژه ها در كشور باید خلأ مدیریت های درست و كارآمد را پر كرد، نه كار دیگری.