شهروند نوشت: سال سخت كم آبی در پیش است و تنگنای آبی در تهران كار را به نشست های بحران استانی كشانده است. حالا دولت ناچار شده است كه برای فایق آمدن به خشكسالی دست به انجام پروژه های غیراقتصادی بزند. انتقال آب از رودخانه های مازندران به تهران و مناقصه آب دریای عمان از ابتدای سال آینده برای انتقال به كویر راهكارهای دقیقه نود است كه با بروز سال كم بارش و خشك تنها گزینه پیش روی مدیران وزارت نیرو است.

ماجرا به همین جا ختم نمی شود؛ آب در ایران ارزان است و انگیزه ای برای صرفه جویی ایجاد نمی كند. بنا به اعلام وزارت نیرو دولت آب را با زیان به مصرف كنندگان می فروشد و به ازای هر مترمكعب آبی كه تحویل مشتركان می دهد، تقریبا ٥٠ درصد تخفیف قایل می شود. حالا حركت های فرهنگی متعددی به راه افتاده است تا مصرف كنندگان اسرافكار ایرانی را به صرفه جویی در مصرف آب تشویق كند. از ساخت مستندها و فیلم های ویژه خشكسالی تا راه اندازی كمپین قطره قطره توسط رامبد جوان و برنامه خندوانه. از این گذشته این روزها ویدیویی در فضای مجازی دست به دست می شود كه رضا یزدانی خواننده را در حال اجرای یك قطعه ویژه برای آب نشان می دهد.

با این حال مصرف كنندگان ایرانی هنوز سرسختی نشان می دهند. هدایت فهمی، كارشناس منابع آب وزارت نیرو در این باره به «شهروند» می گوید: شاید در برهه هایی از زمان افت مصرف را داشته باشیم، اما میزان كاهش هیچگاه به گونه ای نبوده كه بتوان تغییر آن را در سرانه مصرف احساس كرد. برای درك بهتر این موضوع همین بس كه براساس اعلام شركت آب و فاضلاب استان تهران میانگین مصرف روزانه آب تهران در حال حاضر نزدیك به سه میلیون و ١٠٠ هزار مترمكعب است كه این میزان مصرف معادل حجم كل دریاچه چیتگر است.
این اتفاق اما در شرایطی رخ می دهد كه معاون وزیر نیرو از كاهش ٥٨ درصدی بارش ها در سال آبی امسال و اضافه برداشت ٦ میلیارد مترمكعبی از چاه های مجاز و غیرمجاز كشور و البته كاهش ٣٧ درصدی ورودی به سدها خبر می دهد.

البته این تنها آمار نگران كننده مصرف آب در ایران نیست. آن گونه كه سازمان هواشناسی پیش بینی كرده سال آینده به میانگین دما بین یك الی ١,٥ درجه سانتیگراد افزایش خواهد یافت. تغییر دمایی كه میزان تبخیر آب را حدود ١٣ تا ٢١ میلیارد مترمكعب افزایش می دهد؛ اما فهمی از دیگر آسیب های بحران آب در كشور پرده برمی دارد. او با بیان اینكه خشكسالی یك مسأله مقطعی و گذرا نیست، خشك شدن اقلیم ایران را مورد اشاره قرار داد و افزود: طی چند دهه گذشته ٣٧ هزار روستای كشور خالی از سكنه شده، این روند در سال های گذشته شدت بیشتری یافته است.

١١ میلیارد مترمكعب كاهش در ٥ سال

این منبع حیاتی حالا پایش به برنامه ششم توسعه اقتصادی باز شده و به عنوان یكی از سه محور نخست این برنامه مورد توجه قرار گرفته است. براساس هدفگذاری صورت گرفته باید در ٥ سال آینده 11 میلیارد مترمكعب از حجم آب مصرفی در كشور كاسته شود؛ اما فهمی معتقد است كه كاهش مصرف آب و تغییر الگوی مصرف در كوتاه مدت امكانپذیر نیست و نیازمند تغییر نسل است. او در حالی كه سرانه مصرف آب در دنیا را ١٣٠ لیتر عنوان می كرد، ادامه داد: در حال حاضر به ازای هر پایتخت نشین روزانه ٢٣٠ لیتر آب در كشور تولید می شود. گاهی در كلانشهرهای ایران این میزان مصرف به ٢٥٠ لیتر در روز هم می رسد.

به گفته او، میانگین مصرف روزانه آب تهران در حال حاضر نزدیك به ٣ میلیون و ١٠٠ هزار مترمكعب است كه این میزان مصرف معادل حجم كل دریاچه چیتگر است. این در حالی است كه نیاز هر فرد برای غذای مصرفی و نوشیدن آب روزانه به طور متوسط تنها ٥ لیتراست.

هرمزگان تشنه لب كنار دریا!

البته شرایط در برخی از استان های كشور حالت فاجعه به خود گرفته است. این را از آماری كه مدیرعامل شركت آب و فاضلاب در رابطه با افت بارش ها در برخی از استان های كشور داده به خوبی می توان فهمید. به جز ٦ استان كشور كه سطح بارش هایشان همانند سال گذشته بوده یا تا حدودی افزایش یافته، شاهد كاهش نزولات آسمانی در دیگر شهرهای كشور هستیم و البته این وضع در برخی از استان های كشور به شدت نگران كننده است. آن گونه كه وزارت نیرو اعلام كرده استان هرمزگان با ٩٣ درصد افت بیشترین كاهش بارندگی را داشته است. بعد از آن كرمان، یزد و سیستان وبلوچستان با ٩٢ درصد در رتبه های بعدی قرار دارد. در فارس كاهش ٧٨درصد، خراسان رضوی ٦٥درصدی و خوزستان ٥٤ درصدی را شاهد بودیم.

آب مفت!

اما غیرواقعی بودن قیمت ها را شاید مهم ترین عامل هدر رفت بالای آب در ایران بتوان عنوان كرد. مسأله ای كه صدای اعتراض دولتمردان را هم درآورده است. «قیمت آب در ایران به قدری است كه حتی می توان ادعا كرد كه مردم آب مجانی در كشور استفاده می كنند.» این نكته ای بود كه كارشناس مدیریت منابع آب وزارت نیرو بدان اشاره كرد و توضیح داد: برای بررسی ادعا كافی است تا مقایسه ای میان بهای هر لیتر آب شرب با دیگر كالاها و حتی آب ها بسته بندی شده صورت گیرد. در حال حاضر هر لیتر آب بسته بندی شده به قیمت ٥٠٠ تومان در اختیار مصرف كنندگان قرار می گیرد؛ با یك حساب كتاب سرانگشتی به خوبی می توان فهمید كه هزینه تأمین یك مترمكعب آب بسته بندی به حدود یك میلیون تومان می رسد؛ در حالی كه این حجم از آب تنها به قیمت ٤٠٠ تومان در اختیار مصرف كننده قرار می گیرد.

او با بیان اینكه كه قیمت آب در ایران نه تنها واقعی نبوده بلكه به قیمت تمام شده آن هم نزدیك نیست، ادامه داد: تا زمانی كه آب مجانی در اختیار مردم قرار می گیرد، نمی توان به تغییر الگوی مصرف امید داشت. تولید هر مترمكعب آب در حالی ٨٥٠ الی ٨٨٠ تومان برای وزارت نیرو آب می خورد كه از مشتركان تنها ٤٥٠ تومان دریافت می شود.

تولید محصولات كشاورزی چقدر آب می خورد

مردم آب زیاد نمی نوشند. مصرف آب آشامیدنی چند لیتر در هر روز است؛ اما تهیه غذا به آب فراوان نیاز دارد. تولید یك كیلو گندم به ١٢٥٠ لیتر آب نیاز دارد، تولید یك كیلوگرم خیار كه عمدتا قیمتی بین ٢ الی ٣ هزار تومان در بازار دارد، ٢٠٠ لیتر آب مصرف می كند. همچنین یك كیلو هندوانه ٥٠٠ لیتر و یك كیلو برنج ٤ هزار لیتر آب می خورد. درمجموع كشاورزی عامل برداشت بیش از ٧٠ درصد از آب شیرین جهان است. البته این رقم در ایران به ٩٢ درصد رسیده و مسئولان عامل اصلی آن را كشاورزی سنتی و نبود الگوی كشت مناسب می دانند. الگوی كشتی كه وزارت جهاد كشاورزی در سال ٨٩ مكلف به رعایت آن شده، حالا به محاق رفته است و وضعیت مصرف آب در ایران را بحرانی تر از هر زمانی كرده است. میدانی، معاون وزیر نیرو با انتقاد از این وضع می گوید: تولید برنج با این سطح از مصرف آب در استان های خشك كشور همچون اصفهان یا تولید هندوانه، گوجه و خیار در استان های جنوبی كشور چه توجیهی می تواند داشته باشد. او همچنین پیش تر اعلام كرده بود كه اگر ما رویه های كشاورزی را اصلاح كنیم، می توانیم سالانه ١٠ تا ٢٠ میلیارد مترمكعب آب را به منابع مان برگردانیم.

جداسازی آب شرب و مصرفی

اما جداسازی آب شرب از آب مصرفی از دیگر راهكارهایی است كه مسئولان وزارت نیرو از آن سخن می گویند. براساس آمار و ارقام وزارت نیرو، سهم مصارف آب شرب و عمومی درمجموع حدود ١٠ درصد از كل مصارف آب است و نزدیك به ٩٠ درصد آب آشامیدنی صرف شست وشو، آبیاری فضای خانگی و استحمام می شود. این موضوع حاكی از آن است كه بخش زیادی از آب تصفیه شده قابل شرب، در پروسه مصرف به هدر می رود؛ مصرفی كه نوع آب در آن اهمیت ندارد. به گفته كارشناسان كشور بیش از ١٠٠ تصفیه خانه آب وجود دارد كه هزینه ایجاد هر یكی از این تصفیه خانه ها كمتر از هزینه ایجاد یك پالایشگاه نفت متوسط با ظرفیت تولید روزانه ١٠٠ هزار بشكه نیست اما بازده اقتصادی آن از ١٠ درصد این نوع پالایشگاه كمتر است و علت آن هم روشن است؛ عمده آب شرب در مصارف خانگی غیر از شرب مصرف می شود و درواقع باید برای سرمایه ای كه به هدر می رود، چاره اندیشی كرد. اما جداسازی آب شرب از مصرفی را لزوما نمی توان ایجاد دو سیستم لوله كشی مجزا دانست و به گفته فهمی با توجه به هزینه بالای آن قابلیت اجرایی شدن ندارد.

«هزینه های بازسازی و لوله كشی آب شرب و بهداشتی سر به فلك می زند و هیچ توجیه اقتصادی برای آن وجود ندارد.» این را فهمی به «شهروند» می گوید و توضیح می دهد كه تنها راهكاری كه این موضوع را دارای توجیه اقتصادی می كند، توزیع آب آشامیدنی بسته بندی شده است. در این روش می توان دو سامانه تأمین آب داشت به طوری كه مردم آب شرب خود كه به طور معمول تنها ٥ لیتر در روز است را به صورت بسته بندی تهیه كنند؛ اما آب مصرفی برای شست وشو را از طریق سیستم لوله كشی دریافت كنند. پژوهش هایی كه در ایران انجام شده، حاكی از آن است كه راه حل دوم به صرفه تر است؛ ضمن آنكه وزیر نیرو نیز اجرای آن را در برخی شهرها ضروری دانسته است.