گروه تاریخ مشرق- وسعت شهر سوخته و یافته های كاوشگران این محوطه باستانی را از صورت یك محوطه عادی دوران مفرغ خارج كرده و به این نتیجه رسانده كه زندگی در شهر سوخته با دوران آغاز شهرنشینی در فلات مركزی ایران و بین النهرین همزمان است. سند یا كتیبه های كه نام واقعی و قدیمی این شهر را مشخص كند هنوز به دست نیامده و به دلیل آتش سوزی در دو دوره زمانی بین سال های 3200 تا 2750 قبل از میلاد شهر سوخته نامیده می شود.بخش بناهای یادمانی شهر سوخته؛ زابل

"كلنل بیت"، یكی از ماموران نظامی بریتانیا از نخستین كسانی است كه در دوره قاجار و پس از بازدید از سیستان به این محوطه اشاره كرده و نخستین كسی است كه در خاطراتش این محوطه را شهر سوخته نامیده و آثار باقیمانده از آتش سوزی را دیده است. پس از او "سر اورل اشتین" با بازدید از این محوطه در اوایل سده حاضر، اطلاعات مفیدی در خصوص این محوطه بیان كرده است. بعد از او شهر سوخته توسط باستان شناسان ایتالیایی به سرپرستی "مارتیسو توزی" از سال 1346 تا 1357 مورد بررسی و كاوش قرار گرفت.

گورستان شهر سوخته؛ زابل

بر مبنای یافته های باستان شناسان شهر سوخته 151 هكتار وسعت دارد و بقایای آن نشان می دهد كه این شهر دارای پنج بخش مسكونی واقع در شمال شرقی شهر سوخته، بخش های مركزی، منطقه صنعتی، بناهای یادمانی و گورستان است كه به صورت تپه های متوالی و چسبیده به هم واقع شده اند. هشتاد هكتار شهر سوخته بخش مسكونی بوده است.

تحقیقات نشان داده كه این محوطه بر خلاف اكنون كه محیط زیست كاملاً بیابانی دارد و فقط درختان گز در آنجا دیده می شود، در پنج هزار سال قبل از میلاد منطقه ای سبز و خرم با پوشش گیاهی متنوع و بسیار مطلوب بوده و درختان بید مجنون، افرا و سپیدار در آنجا فراوان وجود داشته است. در آن دوران نیز این منطقه بسیار گرم بوده، اما آب رودخانه هیرمند و شعباتش به خوبی زمین های كشاورزی شهر سوخته را سیراب می كرده است.

گورهای شهر سوخته؛ زابل

دریاچه هامون در 3200 قبل از میلاد (و دست كم تا زمان ظهور اشو زرتشت) دریاچه ای بزرگ و پرآب بوده و رودها و شاخه های قوی از آن منشعب می شده و در اطراف آن نیزارهای وسیعی وجود داشته است(اهمیت و وسعت این دریاچه در هزاران سال قبل؛ با توجه به اینكه محل ِ وقوع مهمترین اسطوره های اوستایی و پهلوی و مرتبط با ظهور موعود و منجی آخرالزمان زرتشتی (سوشیانس یا سوشیانت) است و نظر به اینكه در قدیمی ترین نوشته های اوستایی كه به بیش از سه هزار سال قبل بر می گردند؛ به آن اشاره شده، مورد تاكید قرار می گیرد).

یكی از گورهای گورستان شهر سوخته؛ زابل

در بررسی های منطقه ای در اطراف شهر سوخته، بستر رودخانه های مختلف و آبراه هایی پیدا شده كه به مزارع كشاورزی شهر سوخته آب می رسانده اند. در اولین فصل كاوش در شهر سوخته كوچه ها و خانه های منظم، لوله كشی آب و فاضلاب با لوله های سفالی پیدا شد كه نشان دهنده وجود برنامه ریزی شهری در این شهر است.

شهر سوخته مركز بسیاری از فعالیت های صنعتی و هنری بوده، در فصل ششم كاوش در شهر سوخته نمونه های جالب و بدیعی از زیورآلات به دست آمد. در جریان حفاری های فصل های گذشته در شهر سوخته مشخص شد كه با توجه به صنعتی بودن شهر و وجود كارگاه های صنعتی ساخت سفال و جواهرات در این منطقه، ساكنان آن از درختان موجود در طبیعت محوطه برای سوخت استفاده می كرده اند و طبق برخی گفته ها یكی از دلایل نابودی این شهر، قطع بی رویه درختان برای استفاده از آنان در كوره های سفال سازی بوده است.

باستان شناسان با یافتن مهره ها و گردنبندهایی از لاجورد و طلا در یك گور، درباره روش های ساخت ورقه ها و مفتول های طلایی به تحقیق پرداختند و دریافتند صنعتگران شهر سوخته با ابزارهای بسیار ابتدایی ابتدا صفحه های طلایی بسیاز نازك به قطر كمتر از یك میلیمتر تهیه كرده و بعد آنها را به شكل لوله های استوانه ای درمی آوردند و پس از اتصال دو سوی ورقه ها به یكدیگر مهره های سنگ لاجورد را در میان آن قرار می دادند.

در شهر سوخته، انواع سفالینه ها و ظروف سنگی، معرق كاری، انواع پارچه و حصیر یافت شده كه معرف وجود چندین نوع صنعت، به ویژه صنعت پیشرفته پارچه بافی در آنجاست. تاكنون 12 نوع بافت پارچه یكرنگ و چند رنگ در شهر سوخته به دست آمده است. مشخص شده مردم این شهر با استفاده از نیزارهای باتلاق های اطراف هامون سبد و حصیر می بافتند و از این نی ها برای درست كردن سقف هم استفاده می كردند. كشف قلاب و تور ماهیگیری بیانگر این موضوع است كه صید ماهی و بافت تورهای ماهی گیری نیز از دیگر مشاغل مردمان شهر سوخته بوده است.

شهر سوخته ابتدا در پى یك بحران سیاسى، كوچك شده و در حدود سال 2000 قبل از میلاد بر اثر خشك شدن دلتاى رودخانه هیرمند به كلى از بین رفته است. دیوارها در معمارى دوره اول (قدیمترین دوره استقرار) خشتى است. ساختمان هاى دوره دوم و سوم شباهت زیادی به بناهاى دوره اول دارند، اما از آنها وسیع تر مى باشند. از دوره چهارم، بقایاى یك ساختمان یا كاخ بزرگ به وسعت 650 متر مربع به دست آمد كه به احتمال در سال 1800 قبل از میلاد، سوخته و ویران شده است.

قبرستان شهر سوخته كه به طور تصادفى در سال 1972 میلادى توسط باستان شناسان شناسایى شد، در بخش جنوب غربى تپه واقع گردیده است. قبور موجود در این گورستان را حدود 20000 قبر تخمین زده اند.

سفال شهر سوخته از نوع نخودى است كه در تمام ادوار چهار گانه استقرار متداول بوده است. سفال خاكسترى نیز یكی دیگر از مصنوعات این شهر به حساب می آید، كه نوع خاكسترى با نقش قرمز آن تنها در دوره اول، و خاكسترى با نقش سیاه با تزیین چند رنگى در دوره هاى اول و دوم رایج بوده است. معروف ترین سفال شهر سوخته، نوع تركمنى یا نوع كویته است كه بیش از چهل درصد از سفال ها را تشكیل مى دهد و شباهت بسیار نزدیكى به سفال به دست آمده از افغانستان و تركمنستان دارد. شكل هاى رایج ظروف سفالى را لیوان هاى ساده و كاسه هاى ساده و قمقمه تشكیل مى دهد.

تمام سطح منطقه باستانی شهر سوخته پوشیده از قطعات خرد شده سفال است كه ظاهرا بیشتر آن را سفال های شكسته شده در فرایند تولید، تشكیل داده است و به نظر می رسد اهالی شهر به منظور سنگ فرش كردن نقاطی از شهر از آن استفاده نموده اند.

اشیاى فراوان به دست آمده از شهر سوخته را بیشتر مهره هاى سنگى و پیكره هاى كوچك گلى به شكل حیوانات گوناگون، و ابزارهاى ساخته شده از چوب و فلز تشكیل مى دهند. اشیاى زینتى از سنگ لاجورد و فیروزه و عقیق نیز، به مقدار فراوان از شهر سوخته بدست آمده است. از مهمترین كشفیات در این محل ، یك لوح گلى به خط "ایلامى مقدم" است.

پیش از انقلاب، باستان شناسان ایتالیایى حاضر در شهر سوخته به هنگام كاوش در گورى 5 هزار ساله، جامى را پیدا كردند كه نقش یك بز همراه با تصویر یك درخت روى آن دیده مى شد. سال ها بعد "منصور سجادى"، باستان شناس ایرانى پس از بررسى این جام دریافت؛ نقش موجود بر آن برخلاف دیگر آثار به دست آمده از محوطه هاى تاریخى شهر سوخته، تكرارى هدفمند دارد، به گونه اى كه حركت بز به سوى درخت را نشان مى دهد.

هنرمند نقاشى كه جام سفالین را بوم نقاشى خود قرار داده، توانسته است در 5 حركت، بزى را طراحى كند كه به سمت درخت حركت و از برگ آن تغذیه مى كند. بنابراین؛ این بز متحرك می تواند اولین انیمیشن ساخته شده دست بشر باشد و به همین دلیل در بسیاری از محافل متحرك سازی دنیا مطرح شده است. در سفال هاى شهر سوخته، كه از متمدن ترین و پیشرفته ترین تمدن هاى باستانى در پنج هزار سال پیش است، نقش بز و ماهى بیش از هر نقش دیگرى دیده مى شود.

بررسى و شناسایى دشت سیستان و اطراف شهر سوخته منجر به ثبت و شناسایى 102 تپه 5 هزار ساله شد كه روزگارى روستاهاى اطراف شهر سوخته بوده اند. آخرین بررسى هاى اولیه در اطراف شهر سوخته حاكى از آن بود كه احتمال وجود بیش از 700 تپه كه روستاهاى اقمارى بوده اند در اطراف شهر سوخته وجود دارد. شواهد اولیه از قبیل سفال هاى سطحى نشان مى دهد كه این تپه ها قدمتى برابر با شهر سوخته داشته باشند اما این موضوعى است كه پس از انجام فعالیت هاى ثبت و مستند نگارى محوطه آشكار مى شود.