نیره شفیعی پور

وقتی سهم مناطقی از كشور، از رود، رودخانه و تالاب هیچ شد، ایرانی ها با خلاقیت و سخت كوشی، تونلی در دل زمین حفر و زندگی را جاری كردند و امروز همچنان قنات ها می توانند در كویر حیات بخش باشند. آن جا كه بشر از لطف و رحمت پروردگار خود غافل نشد و با وجود بی آبی و خشكی كویر، با امید و توكل، ضربان زندگی را در دل بیابان های بی آب و علف جاری كرد، یكی از زیباترین، متفكرانه ترین و حیات بخش ترین ساخته های بشری شكل گرفت و نام آن قنات گذاشته شد.
قنات، مظهر سخت كوشی و خلاقیت مردان مردی است كه در دل كویر، روزی خود را به سختی از اعماق زمین بیرون كشیدند و با مهندسی و خلاقیت بی نظیر خود، آب را كیلومترها در دل زمین جاری كردند تا كویر هرگز حسرت به دل رودهای خروشان و نهرهای پرآب نباشد. در حال حاضر ایران نزدیك به 40 هزار رشته قنات فعال دارد كه در مجموع هفت میلیارد مترمكعب از آب های زیرزمینی را تخلیه می كنند.
قنات های ما بیش تر در فلات مركزی
و شرق كشور متمركز هستند
خراسان های شمالی، جنوبی و رضوی، سیستان بلوچستان، اصفهان، كرمان، یزد و استان مركزی بیش ترین قنات ها را در خود جای داده اند و شهر بم بیش ترین میزان بهره برداری را به خود اختصاص داده است. با توجه به ویژگی های خاص قنات ها، قدمت و ارزشی كه دارند، بعد از تلاش دوساله مسئولان، تابستان سال گذشته، 11 قنات ایرانی در حافظه جهانی یونسكو ثبت شد كه این قنات ها در كرمان، بم، یزد، اصفهان، اراك، فردوس و گناباد هستند.
ویژگی قنات های ایران
به طوركلی قنات ها در هر نقطه ای یك ویژگی دارند و در هر جا از یك سری فناوری خاص در ساخت قنات استفاده شده است؛ مثلاً در شهر بم مسیر قنات ها را به نحوی طراحی كردند كه نزدیك گسل باشد و آب را از گسل دریافت می كند. به همین دلیل قنات های این منطقه بالاترین میزان آبدهی را در بین قنات های كشور دارند. یا در شهر یزد به دلیل شیب موجود، طول مسیر قنات زیاد می شود و به همین دلیل طولانی ترین قنات های كشور در این منطقه قرار دارند كه قنات «زارچ» قناتی است كه به عنوان طولانی ترین قنات جهان شناخته می شود؛ اما عمیق ترین قنات ها مانند قنات قصبه گناباد در استان خراسان حفر
شده است.
تنها قنات دو طبقه جهان نیز قنات دوطبقه «مون» اردستان در محله «مون»، یكی از محلات شهرستان اردستان در استان اصفهان، است. این قنات شامل دو طبقه است كه در هر طبقه آبی مستقل جریان دارد و آب هیچ یك به دیگری نفوذ نمی كند. این قنات 800 سال پیش احداث شده است.
مطابق اظهارات معاون سازمان میراث فرهنگی هم اكنون 37 هزار رشته قنات در ایران وجود دارد كه تنها 11 رشته قنات به صورت مشترك و در قالب قنات های ایرانی ثبت جهانی شده اند. به گفته عبدالكریم به نیا، پدر علم قنات ایران، اكثر قنات های كشورمان به دلیل بی توجهی مردم و كاهش بارندگی رو به تخریب هستند.
وی با اشاره به وجود 60 هزار قنات در كشور تا سال 32 گفت: این رقم در مقایسه با قنات های موجود مرگ 23 هزار قنات را اعلام می كند كه باید با بازنگری و اتخاذ برنامه های لازم از مرگ زودرس قنات های موجود جلوگیری كرد.
در ایران قنات هایی وجود دارد كه متعلق به سه هزار سال پیش است؛ اما به دلیل تكنولوژی خاص ساخت، این قنات ها همچنان آب دارند. به گفته كارشناسان قنات از سال 2005 اهمیت ویژه ای یافته و یونسكو حدود یك دهه است مطالعاتی را درباره قنات آغاز كرده. مدیر بخش علوم دفتر منطقه ای یونسكو در ایران با اشاره به فن و تكنیك به كار رفته در قنات برای استفاده از منابع آب، گفت: قنات در طول هزاران سال پایدار بوده و هیچ گاه منابع آب زیرزمینی را تهدید نكرده است. این پیام مهمی است كه یونسكو به آن توجه دارد.
وی با اشاره به این كه جهان امروز با چالش بزرگ آب و غذا مواجه است، گفت: در قنات به دلیل شیوه های انتقال آب از تبخیر خبری نیست. ضمن آن كه مركز بین المللی قنات پروژه ای در عراق اجرا كرده كه از این سازه آبی برای تأمین برق استفاده می كند. تعریف چنین كاركردهایی برای قنات می تواند آن را به دنیای معاصر نزدیك كند. هدف گذاری ها برای برنامه ریزی در زمینه قنات باید روی نسل جدید متمركز شود. قنات ایرانی پدیده خاصی است كه در ابتدا در ایران باستان ساخته شده و پس از آن این تكنولوژی به برخی كشورها از جمله اسپانیا، چین و عراق برده
شده است.
یزد، شهر «قنات، قنوت و قناعت»
نكته قابل توجه درباره قنات های ایران این است كه شاید نخستین قنات ها مربوط به استان های خراسان رضوی و جنوبی باشد و قم، كاشان، قزوین و كرمان نیز در این زمینه حرف هایی برای گفتن داشته باشند؛ اما قنات این روزها با نام یزد عجین شده و از این رو است كه یزد را شهر قنات، قنوت و قناعت می خوانند.
قنات از خراسان به یزد رسید؛ اما طولانی ترین قنات دنیا متعلق به استان یزد است؛ ضمن این كه دانش مقنی های قنات در یزد زبانزد خاص و عام شده، تا جایی كه حتی از برخی از آن ها در پروژه های بزرگ در كشورهای آفریقایی استفاده شده است. عبدالكریم به نیا بابیان این كه علم احداث قنات به 34كشور دنیا صادر شد، تصریح كرد: بسیار از كشورهای دنیا برای احیاء و نگهداری از قنات های موجود اقدام به انجام تحقیقات و برگزاری همایش های گوناگون می كنند و تمام تلاش خود را در راستای احیای قنات ها به كار می بندند، درصورتی كه در ایران هیچ بهایی به این علم داده نمی شود.
قدمت برخی قنات ها در یزد به دوران قبل از اسلام می رسد كه ازجمله آن ها می توان به قنات زارچ، قنات سلسبیل، قنات فیروزآباد مجومرد، قنات اهرستان و... اشاره كرد و البته در كنار این ها، قنات های حسن آباد، مشیر و... نیز از شهرت بسیاری برخوردار بوده اند؛ به ویژه این كه آبادی و آبادانی به ویژه در بخش كشاورزی استان یزد را رقم زده اند.
یكی از كهن ترین قنات های یزد كه عنوان طولانی ترین قنات دنیا را به خود اختصاص داده، قنات زارچ بوده كه از ویژگی های آن، دو رشته ای بودن این قنات است. قنات زارچ در روزگاری نه چندان دور، نبض حیات در یزد بوده و با 80 كیلومتر طول از دوران ساسانی، زمین های كشاورزی منطقه وسیعی از یزد را مشروب می كرده است.
اصغر سمسار یزدی، یكی از كارشناسان بلامنازع قنات كه ریاست مركز بین المللی قنات و سازه های آبی را نیز بر عهده داشته، درباره این قنات می گوید: این قنات گرچه به دلیل خشك سالی های متعدد آبدهی گذشته را ندارد و دبی آب آن افت داشته؛ اما همچنان كارایی گذشته خود را حفظ كرده و با وجود مشكلات بسیاری كه با آن دست و پنجه نرم می كند، منبع سرسبزی، زارعت و باغبانی مناطق گسترده ای از یزد است.
وی درباره قدمت این قنات نیز می گوید: از آن جاكه مطالعات دقیقی در این زمینه انجام نشده، نمی توان در این زمینه اظهارنظر قطعی داشت؛ اما به طورقطع، قدمت قنات زارچ از مسجد جامع یزد بیش تر است، زیرا این مسجد در مسیر قنات احداث شده و شیوه معماری مسجد نشان می دهد كه قنات پیش از احداث این مسجد در این محل وجود داشته است.
شیوه متفكرانه استفاده از آب
در روستاهای كویری
گرچه هزاران سال از احداث قنات به دست بشر می گذرد؛ اما این شیوه متفكرانه استفاده از آب هنوز هم در بخش وسیعی از روستاها، اراضی كشاورزی و مناطق مسكونی استان های كویری به ویژه استان یزد متداول است. سمسار یزدی به عنوان یك پژوهشگر فعال در حوزه قنات و سازه های آبی درباره جایگاه فعلی قنات ها در استانی نظیر یزد یا حتی دیگر استان های كویری كشور می گوید: گرچه در حال حاضر آبدهی بسیاری از قنات ها افت شدیدی داشته و تعداد زیادی از قنات های استان یزد خشك شده است؛ اما همچنان هم 15 درصد منابع آبی استان یزد از طریق قنات ها تأمین می شود.
سمسار یزدی با اشاره به این كه تعداد زیادی از منابع آبی استان یزد خشكیده است، افزود: افت سفره های آب زیرزمینی بر روند فعالیت قنات ها نیز تأثیر جدی گذاشته و قنات ها دیگر نمی توانند كاركرد گذشته خود را داشته باشند.
وی یكی از اصلی ترین خطرات برای قنات ها را حفر چاه در نزدیكی قنات ها دانست و افزود: باید لایروبی و مرمت قنات های قدیمی كه اكنون به حالت نیمه فعال درآمده اند، در دستور كار قرار گیرد. حفر قنات جدید در مناطقی كه از نظر بهره برداری از آب های زیرزمینی ممنوعه نیستند نیز اقدام ارزشمندی است؛ اما باید توجه داشت كه حفر قنات در شرایط فعلی پرهزینه است.
سمسار یزدی گفت: شاید همین پرهزینه بودن حفر قنات، اشتیاق را بیش تر به سمت حفر چاه برده است. وی عنوان كرد: حتی زمانی كه مسئولیت و مدیریت شركت آب منطقه ای یزد را بر عهده داشتم، بارها به شركت آب و فاضلاب روستایی پیشنهاد دادم كه به جای حفر چاه در روستاها به منظور تأمین آب شرب و بهداشت، قنات حفر كنند كه البته در بعضی برهه ها از آن استقبال شد و در مواقع دیگر نیز مورد استقبال واقع نشد.
كاركرد قنات در دنیای امروز
سمسار یزدی یادآور شد: به هر حال هنوز هم برای حفر قنات جدید برای تأمین آب شرب و بهداشت جوامع كوچك دیر نشده و حفر قنات هایی با طول كوتاه برای تأمین آب روستاها توصیه می شود. البته باید توجه داشت كه در استان خراسان بیش از 50 روستا آب شرب مورد نیاز خود را از طریق قنات تأمین می كنند و این كار تجربه بسیار خوبی است كه باید به سایر نقاط كشور تسری پیدا كند.
به گفته كارشناسان، بهره مندی از قنات در دنیای امروز هم امكان پذیر است و می توان از این تدبیر هوشمندانه برای تأمین آب شرب به بهترین شكل استفاده كرد.
در كنار قنات و همه زیبایی های باشكوه و ساخت بی نظیرش كه حتی سانتی متر به سانتی متر افت وخیز زمین را مدنظر مقنی های قنات قرار داده، آنچه بیش از همه جذاب به نظر می رسد، دانش حفر قنات است.
این دانش سینه به سینه و نسل به نسل در بین مردان سخت كوش یزدی گشته و هنوز هم مقنی های برجسته ای بدون این كه دانشگاه رفته باشند، با روحیه ای قوی و سخت كوشی كه در نوع خود بی نظیر است، آب را در دل كویر و در اعماق زمین جاری می كنند تا نبض حیات در دل كویر یزد به آرامی جریان پیدا كند.