علی اصغر قانع، معاون برنامه ریزی و توسعه شركت مهندسی آب و فاضلاب كشور

در عرصه ی بین المللی، توسعه ، پیشرفت و روزآمد بودن هر كشور- كه با بهبود و توسعه اشتغال و كسب و كار و مالاً درآمدزایی و افزایش شاخص های اقتصادی و رفاه اجتماعی تعریف می شود- گام نهادن مدبرانه در عرصه تولید و توسعه دانش، فناوری و تولید كالاها و خدمات بر پایه آن ها است. همه می دانیم كه پهنه های وسیعی از كشور ما، متأثر از شرایط اقلیمی، با كمبود ذاتی آب مواجه است و پایه و اساس ایجاد، پایداری و توسعه هر فعالیت صنعتی، كشاورزی اقتصادی، اجتماعی و رفاهی، بدون برخورداری از منابع آبی مطمئن و تأسیسات روزآمد و پایدار استحصال، انتقال، تصفیه و توزیع آب با كمیت و كیفیت مناسب ممكن نیست.

در دورانی كه از یك سو، كشور ما نیازمند توسعه در بخش های گوناگون است و از سوی دیگر، ناسازگاری های اقلیمی و خشكسالی، فشار دوچندانی را بر پیكره منابع آب كشور وارد می كند، مدیریت آب كشور توانسته است با تكیه بر دانش و مهارت مدیران و كارشناسان و به خدمت درآوردن فناوری ها و دانش های جدید در عرصه ی خدمات آب و فاضلاب، نیاز اساسی هم میهنمان و بخش های توسعه كشور را به آب فراهم آورده و در حد مقدورات كشور، سربلند، كارنامه ای موفق را پیش روی نهد.

در عین حال نباید از این نكته غافل بود كه حجم منابع آبی كشور، به تقریب ثابت است و نیازها رو به افزایش. بدیهی است كه در چنین شرایطی، استمرار، پایداری و رضایتمندی از خدمات آب و فاضلاب، نیازمند پویایی مدیریت، متوقف شدن به دستاوردهای گذشته و گام نهادن مدبرانه در عرصه هایی است كه به تواند ضمن افزایش نرخ بهره وری آب در كشور، بهبود و ارتقای آگاهی های عمومی و تغییر نگاه اجتماعی به آب، از یك كالای فراوان و ارزان، به كالایی ارزشمند و كمیاب، آبهای نامتعارف را به خدمت درآورده و بازچرخانی و استفاده چندباره از آب را در كشور رونق بخشید تنها با نیل به چنین هدف های بلندی است از كه می توان به آینده ی تأمین پایدار آب در كشور -كه سنگ بنا و لازمه هر فعالیتی است- امیدوار بود و پرواضح است كه دستیابی به این هدف ها، جز از مسیر به خدمت گرفتن دانش، مهارت و فناوری عبور نمی كند. با درك این واقعیت است كه وزارت نیرو كوشیده است تا از طریق انعقاد تفاهم نامه همكاری با مركز فناوری و نوآوری ریاست جمهوری، همكاری و پیگیری ایجاد مركز بین المللی فناوری نانو–یونیدو (ICN) در ایران، تدوین ضوابط نحوه ی استفاده از فناوری نانو در صنعت آب و فاضلاب و تشكیل ستاد سیاستگزاری و همكاری های فناوری در مدیریت، انتقال و توسعه ی فناوری در صنعت آب و آبفا، بستر لازم را برای نهادینه ساختن فرهنگ بهره گیری از فناوری های روزآمد و كارآمد در عرصه ی خدمات آب و فاضلاب فراهم آورد. در ادامه این روند و همراه با اقدام های نرم افزاری و مدیریتی، وزارت نیرو بر آن بوده است تا با اجرای چندین طرح پژوهشی و به خدمت گرفتن پایلوت های صنعتی، از فناوری های جدید كه فهرست سرفصل آن ها در ادامه آمده است، ضمن رفع مشكلات تأمین و تصفیه ی آب در مناطق مختلف كشور، زمینه ی گسترش و بومی سازی آن ها را در مدیریت خدمات آب و فاضلاب فراهم آورد.

راه اندازی سامانه های تصفیه آب به روش اسمز معكوس و نانو فیلتراسیون

این فناوری با هدف نمك زدایی آب و بهره گیری از آب های شور و لب شور در مناطق مختلف كشور و رفع پاره ای مشكلات كیفیت آب در مناطق روستایی تعریف و به تعداد توجه به كار گرفته شده است.

ساخت مخازن تحت فشار سامانه های نمك زدایی

مخازن تحت فشار، به عنوان نگهدارنده ی غشاءهای اسمز معكوس در برابر فشار بالای نزدیك به 80 تا 90 بار كار می كنند. فشار بالا و خورنده بودن آب تغذیه و مواد شیمیایی مصرفی، سبب می شود تا در اغلب موارد از فولاد ضدزنگ و مواد كامپوزیتی با مقاومت بالا در برابر فشار در ساخت این مخازن به كار می رود. فناوری ساخت این تجهیزات پیچیده در اختیار 5 كشور است.

این طرح در راستای بومی سازی و ساخت داخلی تجهیزات جانبی سامانه های نمك زدایی تعریف شده است و انتظار می رود با تعریف طرح های مشابه دیگر، به تدریج و در آینده به توان به تولید داخلی سامانه های نمك زدایی دست یافت.

انتقال دانش فنی ساخت دستگاه تصفیه آب بدون پساب (ZLD)

فناوری الكترومغناطیس (پلاسما) در زمره فناوری های نوظهور و پیشرفته ای است كه سال های اخیر در تصفیه ی فاضلاب های با آلودگی های خاص همچون آلاینده های رادیواكتیو و فلزات سنگین به كار می رود. بسیاری از فاضلاب های آلوده به مواد رادیواكتیو حاصل از مراكز درمانی و تحقیقاتی و مراكز دفن زباله های شهری با مشكل تجمع شیرابه و بی خطرسازی آن ها رو به رو هستند. با استفاده از این فناوری می توان این گونه پسلاب ها را با هر درجه آلودگی، با كیفیت بالا تصفیه كرد. یكی از قابلیت های این فناوری آن است كه می تواند به طور مستقل و بدون استفاده از نیروی برق شبكه ی خارجی كار كرده و انرژی خود را فرآیندهای تصفیه تأمین كند. با استفاده از این فناوری می توان فلزات گران بهایی را كه به عنوان آلوده كننده در فاضلاب وجود دارند، بازیافت و دوباره در چرخه ی مصرف قرار داد. از این فناوری در تصفیه ی آب های شهری، صنعتی و فاضلاب ها، بازیافت مواد زاید از جمله خنثی سازی مواد سمی و رادیواكتیوتیه، تولید آب آشامیدنی و صنعتی، نمك زدایی آب دریا و گندزدایی آن و تصفیه ی آب در بروز شرایط بحران، می توان بهره جست.

انتقال فناوری تصفیه فاضلاب روستایی با استفاده از روش لجن فعال پیوسته

استفاده از روش های غیرمتمركز تصفیه ی فاضلاب، برای همه ی اجتماعات انسانی، به یك الزام بدل شده است. در مقایسه با روش های متمركز كه هم اكنون در شهرهای متوسط و بزرگ كشور به كار می رود، این روش از مزیت هایی زیر برخوردار است.

- به مقدار كم تری لوله به ازای هر انشعاب نیاز داشته و در نتیجه هزینه اجرای آن كم تر است.

- تصفیه لجن حاصل از آن، به دلیل نیاز كم تر به آب برای شست و شوی شبكه، ساده تر و با سهولت بیش تری انجام می شود.

- كیفیت پساب تولید شده بالا است و قابلیت استفاده در آبیاری زمین های كشاورزی را دارد.

- به نیروی انسانی ماهر و بازرسی های مستمر نیاز ندارد.

- در روستاهای صعب العبور و زمین های گران قیمت، قابلیت اجرا دارد.

- در مقایسه با سایر روش های مشابه، نیاز آن به انرژی الكتریكی، بسیار كم است.

توسعه فناوری گندزدایی پیشرفته آب و فاضلاب

این فناوری ضمن تأثیرگذاری بسیار طولانی بر میكروب ها و سرعت مناسب انهدام آن ها، آب آشامیدنی سالم و فاقد میكروب را با هزینه ی اندك تولید می كند. در این فناوری، تنها از آب و نمك استفاده شده و به هیچ ماده افزودنی دیگری نیاز ندارد.

انتقال دانش فنی طراحی و ساخت پكیج های قابل حمل تصفیه ی آب در شرایط بحران

این فناوری با دارا بودن بخش پیوسته ی حذف گل و لای و كدورت آب، امكان تصفیه ی آب در شرایط سیلاب و زلزله و همچنین تصفیه ی آب های گل آلود رودخانه ها را بدون هیچ محدودیتی، ممكن می سازد. عدم نیاز به تعویض صافی و غشاء، نیاز اندك به انرژی الكتریكی، عدم نیاز به تأسیسات پشتیبان و جانبی، امكان جا به جایی با یدك كش و توانایی تولید آب آشامیدنی برای 14 تا 28 هزار نفر در شبانه روز، از ویژ گی های این فناوری است.

انتقال دانش فنی حذف فلزات سنگین از آب آشامیدنی

پروژه حذف فلزات سنگن با استفاده از رزین های تبادل یونی با هدف بررسی عملكرد و توانایی های فناوری های موجود در زدایش آلودگی های موردی آب در مناطق مختلف كشور تعریف و به كار گرفته شده است. هدف بلندمدت این پروژه، بومی سازی و ساخت دستگاه های زدایش فلزات سنگین از آب در كشور است.

این فناوری ضمن آن كه قادر به حذف انتخابی آلاینده ها از آب با كارآمدی 99/99 درصد است، از مواد شیمیایی استفاده نمی كند. پایین بودن میزان مصرف انرژی و هزینه های آن نسبت به روش هایی غشایی، آسان بودن نصب و راه اندازی دستگاه و عدم نیاز به نیروی متخصص برای نگهداری و راهبری دستگاه، از دیگر مزایای آن است كه امكان بومی سازی و ساخت تجهیزات آن را در كشور فراهم می سازد.

زدایش نیترات از آب به روش الكترودیالیز

این طرح با هدف تقلیل نیترات آب از چاه های آب شرب در تهران اجرا شده است. حذف انتخابی نیترات، هزینه ی عملیاتی پایین، طول عمر بیش از 5 سال غشاء ها و تولید پساب اندك از مزایای این روش است. هزینه های سالانه این فرآیند شامل مصرف برق به میزان 4/0 كیلو وات ساعت به ازای هر مترمكعب آب تصفیه شده، مصرف بسیار اندك مواد شیمیایی برای شست و شو و لزوم به كارگیری یك نفر برای راهبری سامانه خلاصه می شود. در پایلوت صنعتی به كار رفته، این فرآیند توانسته است، محتوی نیترات آب را از 90-80 میلی گرم بر لیتر به حدود 10 میلی گرم بر لیتر تقلیل دهد.

انتقال دانش فنی كاربرد فناوری GPR در شناسایی غیرمخرب تأسیسات زیرزمینی و شناسایی نشت لوله ها

این فناوری برای بررسی دقیق عوارض ساختمانی (كیفیت بتون، شكستگی های درون دیوارها و…)، بررسی شریان های حیاتی شهری (لوله ها، كابل ها، مجاری فاضلاب، قنات ها، حفره ها و…)، كاوش های باستان شناسی (یافتن محل و شكل دقیق اشیاء و بناهای تاریخی مدفون)، مطالعات مهندسی زمین شناسی (تعیین عمق سنگ كف، گسل ها، نواحی سست و اشباع از آب…) و مطالعات زیست محیطی، (بررسی نحوه ی گسترش آلودگی در آب های زیرزمینی و…) استفاده می شود.

امید است با نهادینه ساختن تدریجی این فناوری ها در كشور و سایر فناوری هایی كه در آینده- متناسب با نیازمند ی های بخش آب و فاضلاب كشور- به كار گرفته خواهد شد و با مشاركت بخش خصوصی در سرمایه گذاری برای تولید و بومی سازی ساخت، نصب و راهبری آن ها، ضمن رفع نیازهای كشور، زمینه ی صادرات آن ها به سایركشورها فراهم آید.

منبع: پاون