گروه گزارش-بحران آب و محدودیت منابع آب برای بسیاری از استان های كشور در آینده ای نزدیك به عنوان یك معضل جدی باید مورد توجه قرارگیرد. در این میان خراسان شمالی با توجه به شرایط اقلیمی كه دارد باید بیشتر مورد توجه مسئولان و برنامه ریزان قرار بگیرد. به اعتقاد كارشناسان، متاسفانه تاكنون در خشكسالی ها و كم آبی های گذشته به صورت مقطعی عمل كرده ایم. به عنوان نمونه پرداخت خسارت به كشاورزان، استفاده از راهكارهای كوتاه مدت آبرسانی، جیره بندی و تلاش های دیگری از این دست به هیچ وجه كافی نبوده است.كم آبی های فعلی و تنش های آبی كه با آن مواجه هستیم، ایجاب می كند تدابیر موثرتر و اساسی تری به خصوص برای پیشگیری از این وقایع انجام داد. رد پای كم آبی به خراسان شمالی رسیده است و سال هاست از كم آبی در برخی از روستاهای استان خبر می رسد. امسال نیز مدیر عامل شركت آب و فاضلاب روستایی خراسان شمالی از 159 روستای استان كه در تابستان امسال با كمبود آب مواجه خواهند شد خبر می دهد. برخی از شهرستان های استان هم از این شرایط مستثنی نیستند. خشكسالی و كم آبی به عنوان یك پدیده طبیعی همچون دیگر پدیده های طبیعی به مدد دانش، آگاهی، برنامه ریزی و مدیریت صحیح قابل پیش بینی و كنترل است و خسارت های ناشی از آن را می توان به حداقل رساند.
تنش آبی
شیروان یكی از شهرستان های خراسان شمالی در چند سال اخیر با تنش و بحران آبی در روستاهای مختلف دست و پنجه نرم كرده است، اما امسال وضعیت بهتری نسبت به سال های پیش پیدا كرده به طوری كه به گفته مدیر امور آب و فاضلاب روستایی این شهرستان تعداد روستاهای مواجه با تنش آبی از 43 مورد در تابستان 94 به 12 مورد در ماه جاری رسیده است. «حسین جوان» می افزاید: در حال حاضر 12 روستای این شهرستان از خدمات آبرسانی سیار بهره می برند و با تانكر آب آشامیدنی شان تأمین می شود.وی هم چنین از برطرف شدن مشكل كمبود آب شرب در روستاهای پیره، جنگاه، شناقی علیا، رباط، قلهك علیا و قلهك سفلی با بهره برداری از پروژه آبرسانی زیدر-سرانی خبر می دهد و این نوید را می دهد كه این پروژه كه بخش اعظم آن انجام شده است طی روزهای آینده به بهره برداری می رسد. وی بیان می كند: شهرك گلیان، شورك عبدآباد، خطاب، شیرآباد، ورقی و حلوا چشمه از جمله مناطق با تنش كم آبی هستند كه مطالعات آب یابی درآن ها انجام شده است و در صورت تأمین اعتبار حفاری و تجهیز چاه انجام خواهد شد.وی استفاده غیر مجاز از آب شرب و نیز انشعابات غیر مجاز را از دلایلی می داند كه كمبود آب و تنش آبی را در روستاها تشدید می كند و در این مورد این گونه توضیح می دهد: با وجود توصیه های فراوان درمورد استفاده نكردن از آب شرب برای دام و نیز آبیاری نكردن صیفی جات با آب شرب، برخی از شهروندان به این موضوع كمتر توجه می كنند. وی با اشاره به انشعابات غیر مجازی كه از پشت كنتورها منشعب می شود، می گوید: این مسئله و نیز گرمای هوا كه پیك مصرف آب را بالاتر می برد، به تشدید بحران كمبود آب شرب در روستاها كمك می كند.«جوان» در رابطه با رفع تنش آبی در 31 روستا، طی یك سال گذشته در قالب پروژه های مختلف با اشاره به نقش پررنگ تحقق صد درصدی اعتبارات تخصیص یافته از محل سفر پر خیر و بركت مقام معظم رهبری به خراسان شمالی می گوید: افزایش قدرت پمپاژ با تغییر ترانس، تابلوی برق و الكتروپمپ و در نهایت افزایش دبی به میزان 28 لیتر در ثانیه در مجتمع ا... آباد، روستای خانلق، مجتمع قلجق، مجتمع تكمران و مجتمع دوین به رفع تنش آبی در 31 روستا منجر شد.وی اجرای پروژه های آبرسانی و توسعه بازسازی در روستای 3 هزار خانواری خانلق را یكی از مهم ترین اقدامات در یك سال اخیر ذكر می كند و ادامه می دهد: 12 روستای نقدو، دولو، ولو، محمدورانلو، شركانلو، خلاجلو، دوآب، كوركانلو سفلی، رشوانلو، هنامه، حصار هنامه و رحیم آباد از بخش مركزی و 2 روستای برزلان سفلی و برزلان علیا نیز در 6 ماه اخیر تحت پوشش امور آب و فاضلاب روستایی در آمده و از آب شرب بهداشتی برخوردار شدند.بخش جرگلان نیز از خشكسالی های اخیر در امان نمانده است و كم آبی دامان روستائیان را گرفته است.به عنوان نمونه، اهالی روستای اشتوت از كم آبی یا بهتر است بگوییم از بی آبی، بی نصیب نبوده اند و بنا به گفته دهیار این روستا، در طول سال 2 ماه به صورت دایم از آب بهره مند هستند و در دیگر فواصل در ٧٢ ساعت 4 تا 5 ساعت، آن هم در ساعات آخر شب از آب بهره می برند.«عقیقی» كم آبی را یكی از دلایل كاهش محصولات كشاورزی این منطقه عنوان می كند و می گوید: باتوجه به كثرت جمعیت فقط ٢٠هكتار زمین آبی وكمتر از صد هكتار زمین دیم به اهالی این روستا تعلق دارد و چون كشاورزی ودامداری از مشاغل اصلی در این منطقه محسوب می شود، كم آبی را می توان تهدید و معضل بزرگی برای اهالی برشمرد.وی مهاجرت به شهر را نیز از دیگر اثرات بی آبی وكم آبی بیان می كند و ادامه می دهد: در سال های اخیر با تشدید خشكسالی اهالی میل و رغبت كمتری برای ماندن در روستا نشان می دهند و به مهاجرت وكوچ به شهر تمایل دارند.وی تصریح می كند: در سال ١٣٨6 اداره آب و فاضلاب ، با حفر چاه عمیق گام موثری در برطرف شدن مشكل آب برداشت كه متأسفانه پس از یك سال آب چاه عمیق مذكور نیز پاسخگوی مردم نشد و سطح آن بسیار پایین آمد، در ٧٢ساعت 4 تا5 ساعت آب می توان برداشت كرد و اهالی با كرایه وسیله نقلیه از چاه های حفر شده در اطراف و داخل روستا با استفاده از تانكر برای آب شرب و شست و شو و دام هایشان بهره مند می شوند.«پیلتن» یكی دیگر از روستاییان با بیان این كه به علت نبود آب آشامیدنی بهداشتی، اهالی به اجبار از آب چاه های حفر شده توسط مردم كه با تانكر متصل به تراكتور حمل می شود، استفاده می كنند كه غیر بهداشتی است، می گوید: در سال های اخیر تعداد دام های سبك روستا بیش از 11 هزار راس بوده است كه هم اكنون، به علت فقر مراتع وكم آبی به ٩٠٠راس هم نمی رسد و از بین رفتن شغل دامداری و دام پروری از پیامد های كم آبی است.
تقسیم بندی آب
رئیس اداره آب و فاضلاب روستایی مانه و سملقان هم در همین ارتباط می گوید: معمولا هر ساله با شروع فصل گرما بحران كم آبی از اول فروردین هر سال در اكثر روستاهای شهرستان حكم فرما بود، اما خوشبختانه با تدابیر اندیشیده شده هنوز بحران آبی در شهرستان به گوش نرسیده است.«علی تیزرو» می افزاید: در مجتمع امام رضا (ع) در روستاهای اسلام آباد و كشانك به دلیل مصرف بی رویه تعداد انگشت شماری از خانوارها با مشكل كم آبی مواجه بودند كه با توجه به اهمیت و ارزش این امور تقسیم بندی آب در روستاهای آزادگان حیدر آباد، زمان صوفی، كشانك، مهمانك، اسلام آباد و انصار انجام گرفت.وی اضافه می كند: ساكنان روستا های كشانك، مهمانك، اسلام آباد و انصار 18 تا 20 ساعت آب دارند و فقط 4 تا 6 ساعت آب قطع می شود و اگر مردم این روستاها الگوی مصرف را رعایت كنند قطعا این چند ساعت هم شاهد قطعی آب نخواهند بود. وی بیان می كند: 37 میلیارد تومان اعتبار برای تأمین آب در روستاهای شهرستان نیاز است كه علاوه بر این هرساله به 3 میلیارد تومان اعتبار مستمر برای نگهداری و راهبری شهرستان نیاز است. وی ادامه می دهد: یك دستگاه تانكر سیار كه متعلق به این اداره است آمادگی لازم را برای مقابله با بحران دارد.
تهدید كشاورزی
كم آبی معضلی است كه شهرستان جاجرم و روستاهای اطراف آن را درگیر كرده است. متأسفانه با پایین رفتن سطح سفره های زیر زمینی، بخش كشاورزی كه با چاه های عمیق ادامه حیات می دهد دچار مشكل می شود و این مسئله باعث می شود كه كشاورزی دیگر سودی نداشته باشد. یكی از كشاورزان جاجرمی می گوید: كم آبی باغ ها و مزارع كشاورزی ما را تهدید كرده است به گونه ای كه در گذشته تولید محصولات رونق بسیاری داشت و محصولات با كیفیتی به شهرهای اطراف صادر می شد، اما متأسفانه چند سالی است كه محصول با كیفیتی نداریم . حتی باغ ها در گذشته محلی برای تفریحات مردمی بود كه با معضل كم آبی نه محصول با كیفیتی مانده و نه اثری از درختان تنومند و نه طبیعتی برای تفریح.چند تن دیگر از كشاورزان این منطقه معتقدند كه عمیق تر كردن چاه های كشاورزی برای كشاورزان مقرون به صرفه نیست و هم چنین آبیاری قطره ای باغ ها و زمین های كشاورزی برای كشاورزان هزینه های زیادی را به دنبال دارد و آن ها نمی توانند هزینه ها را بپردازند. یكی از اهالی می گوید: از بین رفتن منطقه تفریحی تنگه گزی به دلیل انتقال آب به شهر جاجرم و هم چنین كنترل نشدن مناسب آب چشمه شیرین شهرستان باعث هدر رفتن مقادیر زیادی آب شده است و هم چنین خشك شدن درختان كهنسال در جای جای این شهر از مشكلات كم آبی است.
آبیاری با آب شور
معضل كم آبی تنها مختص به شهر جاجرم نیست بلكه روستاهایی همچون قلی و دربند و روستاهای همجوار از بی آبی رنج می برند.
در حال حاضر ساكنان روستای قلی با آب های شور مزارع و باغ های خود را آبیاری می كنند.این در حالی است كه آب شور چاه ها باعث از بین رفتن درختان و بی كیفیتی محصولات شده است.