كارشناسان دلیل بسیاری از نشست های زمین را خشكسالی های پی در پی و برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی و زیرسطحی عنوان می كنند. بر این اساس می توان گفت استان هایی كه دچار بحران آب هستند و سطح برداشت از آب های زیرزمینی آنها بالاتر است بیشتر در معرض این پدیده قرار دارند.

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از صدای اقتصاد، چندی قبل نیز یكی از روزنامه های كشور از تشدید این پدیده در شهرستان ابركوه استان یزد خبر داد.

بر این اساس سابقه فرونشست زمین در ابركوه به 15 سال قبل باز می گردد اما در 2 سال اخیر هم شاهد افزایش تعداد فرونشست ها و هم ایجاد فروچاله های عمیق در شهرستان هستیم.

به گفته جواد شمس دبیر شورای مدیریت بحران ابركوه ادامه می دهد: در سال های قبل تنها نشانه های نشست زمین در ابركوه، شكاف های محدودی بود كه به یك تا دو مورد خلاصه می شد.

وی می افزاید: اما در 2 سال اخیر، هم تعداد فرونشست ها افزایش یافته و هم فروچاله هایی در اثر نشست زمین ایجاد شده كه عمق برخی از آنها به 20 متر هم می رسد. شمس فرونشست را نشست محدود زمین حتی به ارتفاع 10 سانتی متر در وسعت مشخصی از زمین عنوان می كند و می افزاید: اما فروچاله ها قطری به اندازه 10 متر و حتی عمق 20 متری دارند.

نشست زمین باعث ایجاد شكاف های عمیق در سطح زمین، كج شدن لوله های چاه، خرابی ساختمان ها و لوله زائی چاه ها می گردد. لوله زائی به پدیده ای گفته می شود كه در آن به دلیل نشست زمین قسمتی از لوله چاه به خارج از سطح زمین رانده می شود.

برداشت های بی رویه از آب های زیرزمینی

اما محمد شكرچی زاده معاون وزیر راه و شهرسازی در خصوص نتایج پژوهش های مركز تحقیقات راه، مسكن و شهرسازی درباره فرونشست زمین اظهار كرد: دخالت بشر در طبیعت در طول تاریخ آثاری داشته است كه برخی از آنها قابل اصلاح نیست و برگشت ناپذیرند.

رئیس مركز تحقیقات راه، مسكن و شهرسازی ادامه داد: برخی از توسعه هایی كه انسان ها بدون بررسی آثار زیست محیطی انجام می دهند گریبانگیر بشریت شده است. فرونشست زمین نیز یكی از نتایج منفی همین دخالت انسان ها در طبیعت بدون ملاحظه موارد زیست محیطی است.

معاون وزیر راه و شهرسازی به پایگاه خبررسانی وزارت راه و شهرسازی گفت: فرونشست زمین به دلیل برداشت بی رویه از سفره های آب زیرزمینی به وجود می آید. در ایران در دهه های اخیر خصوصا از دهه 80 به بعد روند برداشت بی رویه آب های زیرزمینی رشد چند برابری داشته كه فرونشست زمین در دشت های كشور را تشدید كرده است.

وی با بیان اینكه بیلان برداشت آب از سفره های زیرزمینی در حد «منفیِ چند هزار میلیارد متر مكعب» است، گفت: این برداشت های بی رویه سبب شده در برخی نقاط از دشت های كشور به منابع آب استاتیكی رسیده ایم؛ منابع آب استاتیكی منابعی هستند كه تنها در صورت داشتن ده ها سال پربارش می توانیم جایگیزینی برای آنها داشته باشیم. در برخی جاها حتی به آب شور رسیده ایم كه اثر منفی روی زمین و كشاورزی ایجاد می كند. این موضوع در دشت های استان های اصفهان، جنوب تهران و به خصوص فارس شدیدتر است. در برخی دشت ها با دارابودن فرونشست یك میلیمتر در روز به یك ركورد جهانی دست یافته ایم.

شكرچی زاده با بیان اینكه فرونشست ها می تواند بر زیرساخت های حمل و نقل و همچنین ساختمان ها و مناطق مسكونی نزدیك به دشت ها اثر منفی و مخرب داشته باشد، تاكید كرد: بر اساس تجاربی كه در دنیا وجود دارد، اگر فرونشست ها به صورت یكنواخت و یكپارچه انجام شود، آثار مخربش را به كندی نشان می دهد؛ اما در جاهایی كه ضخامت سنگ بستر متفاوت است یا علل دیگر ممكن است فرونشست ها یكنواخت نبوده و در یك جا به صورتی شدیدتر از جایی دیگر شاهد فرونشست در دشت باشیم و در زمین ترك ها و شكاف های بزرگ ببینیم.

وی با اشاره به فرونشست راه آهن یكی از مسیرهای ریلی كشور خاطرنشان كرد: ما مراتب را سریعا به شركت راه آهن اعلام كردیم؛ كارشناسان این شركت پیش از اطلاع رسانی ما تحقیقات مختصری انجام داده بودند ولی پژوهشگران مركز تحقیقات راه، مسكن و شهرسازی در حال بررسی و تحقیق بسیار غنی تر و تعیین روش های حل این مشكل هستند. در حال حاضر تصمیم بر این است كه قبل از دستیابی به یك راه حل ماندگار و بلند مدت، برای مدت كوتاهی قطارهای عبوری از این مسیر از 20 كیلومتر قبل از نقطه تقاطع ریل با فرونشست زمین تا 20 كیلومتر بعد از آن، سرعت خود را كاهش دهند تا حركت سریع قطار موجب تشدید فرونشست نشود. طی قراردادی با راه آهن انجام مطالعات برای حل این مشكل از سوی مركز تحقیقات نهایی شده است. در حال حاضر نیز در مرحله مطالعه میدانی قرار داریم.

بررسی مسئله فرونشست زمین در كارگروه زلزله

شكرچی زاده تأكید كرد: تغییر مسیر راه آهن بسیار مشكل است و معضلات بیشتری از قبیل هزینه های بالای خرید اراضی، بسته شدن مسیر در هنگام ساخت و ساز، لزوم تغییر مسیر از اراضی بالادست (ده ها كیلومتر قبل از نقطه تقاطع فرونشست با ریل) به دلیل عدم امكان تغییر ناگهانی زاویه حركت قطار و ...را با خود در پی دارد.

وی با اشاره به بررسی مسئله فرونشست زمین در كارگروه زلزله و زمین لغزش مركز تحقیقات راه، مسكن و شهرسازی افزود: قرار است گروهی به صورت تخصصی روی زیرساخت ها كار كند. چون فرونشست زمین آثار منفی خود را علاوه بر روساخت ها، روی شبكه های آبرسانی و لوله های انتقال گاز نیز می گذارد.

رئیس مركز تحقیقات راه، مسكن و شهرسازی با تأكید بر اینكه 30 درصد فضاهای سرزمینی با سرعت های مختلف در حال فرونشست است، خاطرنشان كرد: این رقم در سال های آینده نیز بیشتر می شود و باید منابع آب زیرزمینی كشور را منابع استراتژیك محسوب كرد تا در بخشی از دشت ها برداشت آب ممنوع شود. باید آب های سطحی را در دشت ها رها كرد تا در زمین فرو رفته و به مرور منابع آب زیرزمینی را تقویت كنند. البته این كار، فرایندی بلندمدت و ده ها ساله است.

وی با بیان اینكه یكی دیگر از معضلات كشور موضوع ایجاد «فروچال» است، بیان كرد: فروچال نوعی فرونشست عمیق است كه به ایجاد حفره یا چاله های بزرگ در دشت ها می انجامد. حفره های با ابعاد بسیار بزرگ در داخل زمین سبب فرونشست ناگهانی و بسیار مخرب می شود. در حال حاضر در كشور یك فروچال در دشت میان قزوین و همدان گزارش شده است.

معاون وزیر راه و شهرسازی درباره احتمال وقوع پدیده فرونشست زمین در مناطق شهری خاطرنشان كرد: در شهرهای بزرگ و كلانشهرها به دلیل اینكه فاضلاب شهری به لایه های درونی زمین هدایت می شود، اجازه فرونشست به اراضی شهری را نمی دهد. این مسئله كمك می كند سطح آب زیرزمینی شهرها پایین نرود و به همین دلیل گزارشی از وقوع فرونشست در شهرها و بروز اختلاف سطح و شكاف در سطح زمین نشده؛ ولی بنیاد مسكن انقلاب اسلامی گزارش داده كه فرونشست زمین سبب تخریب برخی خانه های روستایی شده است. البته گفته شده كه در مناطق جنوبی تهران چنین موضوعی وجود دارد كه هنوز این گزارش قطعی نشده است؛ اساسی ترین راهكار مقابله با این پدیده نیز تزریق آب به آبخان های مناطقی است كه فرونشست در آنها آغاز شده است كه با خشكسالی موجود این كار نیز قابل انجام نیست؛ بنابراین ابتدایی ترین اقدام، جلوگیری از برداشت های بیشتر از سفره های آب زیرزمینی است. در برخی مناطق 50 متر نشست آب زیرزمینی را شاهدیم.

وی با بیان اینكه قرار است كمیته ای كه زیرمجموعه كارگروه زلزله و زمین لغزش است، با همكاری سازمان راهداری و شركت راه آهن بازدید میدانی از زیرساخت های راهی كشور در مناطقی كه فرونشست ها شدیدتر است، انجام دهند گفت: طی تفاهم نامه ای با سازمان راهداری و شركت راه آهن مقرر شد برای هر مورد شكاف و یا ترك خوردگی غیر متعارف، راه حل مناسبی تدوین كنیم. چون وقوع شكاف های ناگهانی در مسیرهای جاده ای، ریلی و پل ها خسارات جانی و مالی شدیدی در پی دارند.

شكرچی زاده با بیان اینكه هنوز موردی از فرونشست در شهرهای جدید گزارش نشده است، افزود: با این حال احتمال وقوع این پدیده در شهرهای جدید به خصوص شهرهای جدیدی مانند پرند كه در نزدیكی دشت ها تأسیس شده اند وجود دارد.

وی همچنین در پاسخ به پرسشی در خصوص احتمال وجود رابطه میان زلزله و فرونشست زمین اظهار كرد: این دو موضوع دو مقوله كاملا متفاوتند. ولی تنها رابطه ای كه میان آنها می توان یافت، احتمال خرابی شدیدتر در مناطق زلزله زده ای است كه فرونشست هم در آنها اتفاق افتاده؛ وگرنه فرونشست زمین به خودی خود سبب ایجاد زلزله نمی شود؛ چون گسل های زلزله خیزِ زمین، عمدتا در كوهپایه ها اتفاق می افتد و فرونشست در دشت ها.