معیشت مردم، به همراه آبزی پروران و سایر مشاغل وابسته به رودخانه با خشک شدن رودخانه اترک تحت تأثیر قرار می گیرد

آبکوه، آلاگل، آلماگل، اینچه برون، تبارک، چری، دانشمند، شورک، بارزو، شیرین دره، کرند، کفترک، همگی سدهایی هستند که بر یک رودخانهٔ مرزی به نام اترک احداث شده اند. رودخانه ای که قرار است از کوه های هزار مسجد در خراسان سرچشمه بگیرد و بعد از عبور از دو کشور به خزر بریزد. سال هاست که نه فقط به عادت تاریخی بلکه با ولعی سیرناشدنی آب آن را به سمت مزارع و استخرهای پرورش ماهی و به قصد شرب و ... پمپاژ می کنند.

اسفند 1401 بود که هشدار مرگ اترک به گوش رسید. عدم تحقق حقابهٔ مصوب برای این منبع بزرگ آب سطحی از سوی شرکت های آب منطقه ای استان های خراسان رضوی، شمالی و گلستان و برداشت بی رویه از آب این رودخانه موضوعی بود که در خبرگزاری ها منتشر شد. بهانه اما تلف شدن صدها قطعه ماهی در محدودهٔ روستاهای «اخلی » و «دنگل» شهرستان بجنورد بود که به دلیل بی کیفیتی آب و کم آبی اتفاق افتاده بود.

رودخانهٔ اترک به عنوان تنها منبع آب شیرین شمال شرق کشور درحالی در وضعیت بحرانی قرار دارد که تأمین آب 800 پارچه روستا و آبادی و چند شهر در مسیر از این رودخانه تأمین می شود

حدود 40 درصد از مسیر اصلی رودخانهٔ اترک در حوزهٔ استحفاظی خراسان شمالی قرار دارد که حقابهٔ آن طبق گزارش رسمی حدود 11 میلیون مترمکعب در سال است که بسته به میزان بارندگی سالانه تأمین می شود.

سال 1400 کارگروه احیای رودخانهٔ اترک در خراسان شمالی که حدود نیمی از مسافت این رودخانه در حوزهٔ سرزمینی آن قرار دارد، تشکیل شد. اما نه تنها مصوبات این کارگروه که شامل تخصیص حقابه، برخورد با فاضلاب های خانگی و صنعتی و آزادسازی حریم این رودخانه از سوی دستگاه های مسئول اجرایی نشد که خود کارگروه پس از برگزاری دو نشست با کارگروه دیگری تحت عنوان سازگاری با کم آبی استان ادغام شد.

 

برداشت بی برگشت

حالا کارشناسان محلی می گویند آن زمان که می شد باید جلوی ازدیاد برداشت را گرفته می شد که نشد. حالا خشکی اترک نه فقط محیط زیست بلکه اقتصاد منطقه را به خطر می اندازد.

«آنه محمد خوجه» توضیح می دهد که رودخانهٔ اترک محل تغذیهٔ سه تالاب آلاگل، آلماگل و آجی گل در استان گلستان در نزدیکی دریای خزر محسوب می شود که خشک شدن رودخانهٔ اترک می تواند محل این تالاب ها را به کانون آلودگی محیط زیستی و ریزگردها مبدل کند که چندین استان دیگر کشور از جمله مازندران و سمنان را نیز درگیر می کند: «این موضوع را در کنار خشکی تالاب میانکاله و دریای خزر قرار دهید. اترک مشکلات دیگری نیز دارد که به مرور آشکارتر می شود. مانند حجم بالای فاضلابی که به آن روانه می شود. اگر این روند ادامه داشته باشد، آنچه نهرهای منشعب یا سرریز به اترک می شناسیم، به زودی به کانال های متعفنی تبدیل خواهند شد. متأسفانه هشدار در مورد وضعیت اترک بیش از بیست سال است که بیان می شود، اما کسی آن را جدی نمی گیرد.»

 

او توجه را به این نکته جلب می کند که سدهای بالادست اترک در هیچ یک از استان هایی که رودخانه از آنها عبور می کند، حتی برای یک سال هم نتوانستند آب شرب شهرها و روستاها را به تمامی تأمین کنند : «اترک رودخانهٔ سیلابی است و رفتاری دارد که از بسیاری رودخانه های دیگر کشور متفاوت است. در یک نمونه فقط در سال 1398 دیدید که سیلاب اترک، با هیچ یک از سدهایش مهار نشد و چندروز شهرهای شرقی و شمالی گلستان در آب غرق بود. طغیان اترک موضوع تکراری است که حتی در ایران برآورد نشده است. بلکه تمام پروژه های سدسازی و توسعه ای پیرامونش مانند کشاورزی یا آبزی پروری برای آورد عادی رودخانه برنامه ریزی شده است. بدون اینکه مشخص باشد این برداشت در این سال های خشکی، چگونه قرار است به رودخانه برگردد.»

 

حقابه بی حقابه

سال 1401 «حسین هراتی»، معاون نظارت و پایش اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی، رهاسازی فاضلاب های خانگی، صنعتی و ورود سموم کشاورزی را مهمترین مشکل رودخانهٔ اترک اعلام کرده و گفته بود: «باید برای جلوگیری از آلودگی رودخانه تمام عوامل آلودگی اعم از ورود سموم کشاورزی، فاضلاب خانگی و صنعتی جمع آوری و با عوامل آن نیز برخورد شود و این کار از دغدغه های محیط زیست محسوب می شود. در سال های خشکسالی شرکت های آب منطقه ای (خراسان شمالی، خراسان رضوی و گلستان) نسبت به ارائهٔ حقابه رودخانه ها از جمله اترک تعلل می کنند و این رویه مشکلات را دو چندان می کند. در سال های خشکسالی و کم باران، حقابهٔ محیط زیستی رود اترک داده نمی شود.»

 

این گفته ها درحالی است که سهم رودخانه از حقابه 10 درصد از میزان دبی آن است و با وجود اینکه دستورالعمل قانونی آن برای دستگاه های متولی وجود دارد. عملاً این دستورالعمل اجرایی نشده است. گرچه هراتی از تعداد سال های تأمین نشدن حقابه صحبت نکرده است و در پیگیری «پیام ما» از هر سه شرکت آب منطقه ای در سه استان خراسان شمالی، رضوی و گلستان، پاسخی دریافت نمی شود، اما می توان متصور بود که در چندسال اخیر که ایرنا خشکسالی شدیدی را تجربه می کند سهم اترک فراموش شده است.  

رودخانهٔ اترک به عنوان تنها منبع آب شیرین شمال شرق کشور درحالی در وضعیت بحرانی قرار دارد که تأمین آب 800 پارچه روستا و آبادی و چند شهر در مسیر از این رودخانه تأمین می شود که هرگونه آسیب جدی به اترک زندگی این روستاییان و شهرنشینان حاشیه نیز تحت الشعاع قرار می گیرد.

کارشناسان محلی می گویند آن زمان که می شد باید جلوی ازدیاد برداشت را گرفته می شد که نشد. حالا خشکی اترک نه فقط محیط زیست بلکه اقتصاد منطقه را به خطر می اندازد

گرچه  براساس قانون توزیع عادلانهٔ آب، آلوده کردن منابع آب ممنوع است، اما «وحید واسطه»، معاون حفاظت و بهره برداری شرکت آب منطقه ای وقت خراسان شمالی نیز آلودگی آب اترک را تأیید کرده بود: «آلودگی های فاضلاب صنعتی و آلودگی شیمیایی، دو پتانسیل برای منابع آبی در استان به شمار می رود. ما تلاش داریم تا پیشگیری لازم در این باره انجام شود. پتانسیل آلودگی شیمیایی در دشت مانه و سملقان است و به واسطهٔ وسعت کشاورزی این شهرستان و استفادهٔ کشاورزان از سموم و کودهای شیمیایی زمینهٔ آلودگی منابع آب وجود دارد. یکی از نگرانی و مشکلات این رودخانه رهاسازی فاضلاب انسانی و پساب شیمیایی کارخانه، برداشت بی رویه برای مصرف کشاورزی و کاهش آبدهی به علت خشکسالی است. به لحاظ کمی کاهش آبدهی رودخانه باعث کاهش سهم حقابه بران و وقوع خشکسالی در حوزهٔ کشاورزی، نارضایتی عمومی و افزایش تنش های اجتماعی و بعضاً منجر به کاهش سطح مخازن سدهای تأمین کنندهٔ آب شرب استان خواهد شد.»

 

با وجود مشکلات متعددی که اترک از گذشته داشته است. اوایل دههٔ 80 وزارت نیرو تصمیم می گیرد تا حق الاجارهٔ کشاورزی را، یعنی نرخ میزان آبی که به کشاورز تعلق می گیرد، تا یک دوم کاهش دهد. آن زمان این موضوع به دلیل خشکسالی گسترده عنوان می شود. اما عملاً نه تنها باعث رسیدن آب کافی به کشاورزان فعلی نشد بلکه بنابه اعلام سازمان جهادکشاورزی فقط در منطقهٔ داشلی، 25 هزار کشاورز طی دو دهه مشغول به کار هستند. شاغلانی که طی سال های گذشته از نبود آب گلایه داشتند و حالا مشکلاتشان بیشتر می شود. این تعداد علاوه بر مجوزهای احداث استخرهای پرورش ماهی و صنایع خرد مستقر در این مناطق است.