امیرعلی قاسمی مقدم- خانه های روستایی ای كه دیگر اثری از دیوارهای حمالشان نیست، پل هایی كه خراب شده اند، راه هایی كه از روكش آسفالت یا حتی روسازی خاكی شان خبری نیست، باغات، مزارع و دام هایی كه در امان نماندند و از بین رفتند، بندهای خاكی و حتی سدهایی كه تحمل نداشتند و شكستند، همه و همه، نشان از وقوع یك بلای طبیعی بر روی این كره خاكی دارد. «سیل» واژه آشنایی است كه بخشی از روستائیان و ساكنان شهرهای كوچك استان خراسان رضوی، هر سال، آن را با پوست، گوشت و استخوانشان لمس كرده و با مشكلاتش دست و پنجه نرم می كنند.
در این بین، سازمان هواشناسی كه از وقوع بارش های رگباری و سیل آسا خبر می دهد، دستگاه های مدیریت بحران بسیج می شوند تا، اگر حادثه ای رخ داد، بحران را مدیریت كنند اما اینكه چرا پیش از وقوع بلایای طبیعی نظیر سیل برای پیشگیری از آن چاره اندیشی نمی شود یك علامت سوال بزرگ در مقابل مدیریت بحران است كه همین حالا هم می شود وقوع آن را در روزها، ماه ها یا سال های آینده پیش بینی كرد.

اعتباری كه برای جلوگیری از سیل داده نشد و برای جبران خسارت آن اختصاص یافت
به گفته مجتبی مزروعی، رئیس سازمان جهاد كشاورزی خراسان رضوی، فقط در سال95، 18500میلیارد ریال به زمین های زراعی و باغی استان بر اثر وقوع سیلاب، یخ زدگی، بارش تگرگ و برف خسارت وارد شده است.
این میزان خسارت با یك حساب سرانگشتی بیش از دو برابر اعتبار مورد نیازی است كه مطالبه چندین ساله اداره كل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان رضوی برای اجرای طرح های بیابان زدایی و آبخیزداری است. رقم 500 میلیارد تومان را بارها مسئولان این حوزه رسانه ای كرده اند كه اگر این اعتبار برای اجرای طرح های مورد نظر تخصیص می یافت، نه تنها خسارات بارش های اخیر كمتر بود، بلكه به پایداری منابع آب استان نیز كمك می شد.
اواخر سال گذشته بود كه وقوع سیل در برخی از شهرستان های خراسان رضوی به واسطه بارش های رگباری باران و برف، ضمن وارد كردن خسارت به بخش های كشاورزی و دامپروری و راه های روستایی و شهری، جمعی از هم استانی هایمان را با مشكلات متعددی رو به رو كرد.واردن شدن خسارت 34 میلیارد و 500 میلیون ریالی به تاسیسات آب 21شهر خراسان رضوی یكی از آثار وقوع بارش های رگباری و جاری شدن سیل در روزهای پایانی بهمن ماه سال گذشته بود. آن طور كه رضا یاقوتی نیا، مدیر دفتر مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شركت آب و فاضلاب خراسان رضوی، خبر داده، به دلیل وقوع سیل در بهمن ماه سال95، تاسیسات آب و فاضلاب شهرستان های گناباد، تایباد، بجستان، مشهدریزه، باخرز، خواف، كلات، زاوین و كاشمر دچار خسارت شده است.

خسارات بارش های رگباری به تاسیسات آب و فاضلاب
تاسیسات آب و فاضلاب شهرهای قاسم آباد، انابد، تربت جام، تربت حیدریه، رباط سنگ، فیض آباد، رشتخوار، سبزوار، كاریز، نیشابور، فریمان و طرقبه نیز از خسارت های ناشی از بارش های رگباری و سیل بهمن ماه95 بی نصیب نبودند.براساس اعلام رئیس اداره دامپزشكی تایباد، تلف شدن بالغ بر 500 راس دام روستائیان این شهرستان هم از جمله آثار بارندگی های شدید و وقوع سیلاب در روزهای پایانی بهمن ماه سال گذشته بود. بیش از 99درصد دام های تلف شده به روستای دوغارون تایباد اختصاص داشت. محمدعلی كامل، رئیس اداره دامپزشكی تایباد، به این نكته هم اشاره كرده است كه وقوع سیلاب می تواند بسترساز شیوع برخی بیماری های دامی باشد. در عین حال خوشبختانه از زمان وقوع سیل تاكنون در تایباد هیچ موردی از بیماری های دامی و قابل انتقال به انسان در مناطق سیل زده گزارش نشده است. در نمونه دیگری، در پی بارش 24ساعته برف و باران و جاری شدن سیل در بخش هایی از استان، بهمن ماه سال گذشته روستاهای خیر آباد، قمی، دوغارون، شمس آباد و فیض آباد در شهرستان تایباد، به علت شدت سیلاب و آب گرفتگی تخلیه و حدود 3هزار نفر به شهرستان های هم جوار
منتقل شدند. همان روزها، بر اثر جاری شدن سیل در دوغارون، بخشی از ساختمان اداری و گمرك این مرز هم تحت تاثیر سیل قرار گرفت و خودروهای مستقر در پاركینگ این مرز به مدت بیش از 3 روز در سیل قرار گرفت. علاوه بر این ها بارش رگباری باران و برف و وقوع سیل مفقودی یك خودروی ام وی ام در محور تایباد را به دنبال داشت كه ماحصل این حادثه كشته شدن دو سرنشین آن بود.
خسارت های ناشی از وقوع سیل در بهمن سال گذشته به حدی زیاد بود كه علیرضا رشیدیان، استاندار خراسان رضوی، به منظور بررسی روند خدمت رسانی به سیل زدگان و بازدید میدانی عملیات امداد و نجات، شخصا عازم شهرستان تایباد شد.
بارش های بهمن ماه سال95 بند خاكی شهر مشهدریزه (از توابع شهرستان تایباد) را در معرض تخریب قرار داد. حتی همان زمان مدیركل مدیریت بحران استانداری خراسان رضوی از خروج اضطراری مردم این شهر به دلیل خطر تخریب بند خاكی مذكور خبر داد. البته تلاش ها برای جلوگیری از تخریب بند شهر مشهدریزه، با ایجاد كنارگذر برای خروج آب از بخش های مختلف بند، نتیجه ای در پی نداشت و این بند خاكی، با توان ذخیره سازی بیش از یك میلیون مترمكعب روان آب، در نخستین روز از اسفندماه سال گذشته، بر اثر بارش باران، برف و جاری شدن سیل تخریب شد. این بند خاكی كه به صورت مردمی در سطح بخش میان ولایت و شهر مشهدریزه بنا شده بود بیش از 40سال قدمت داشت و یكی از بزرگ ترین بندهای خاكی این شهرستان به شمار می رفت. به گفته فرماندار شهرستان تایباد، بازسازی بند خاكی شهر مشهدریزه نیازمند صرف 4میلیارد ریال اعتبار است.

نابودی اراضی كشاورزی
بنابر اعلام مدیركل مدیریت بحران خراسان رضوی، بارندگی های بهمن ماه سال گذشته 924میلیارد و 350میلیون ریال خسارت به بخش های مختلف شهرستان های استان وارد كرد كه از این مبلغ 465میلیارد ریال مربوط به بخش كشاورزی بوده است.حجت علی شایان فر خسارت وارده به واحدهای مسكونی را 289میلیارد و 960میلیون ریال و مابقی را مربوط به بخش های راه و ابنیه، شبكه برق، آب روستایی و شهری و منابع طبیعی و آبخیزداری عنوان كرد.
وی به این نكته هم اشاره كرد كه، در جریان بارش های رگباری، به شبكه آب و فاضلاب 22شهر و شبكه آب رسانی 264روستای استان خسارت وارد شد.

تخریب راه ها و جاده های روستایی
در آغازین روزهای نوروز امسال هم شهرستان های خراسان رضوی، بر اثر بارش های بهاری، با خسارت هایی روبه رو شدند. از سوم فروردین ماه تا اواخر هفته اول بهار، وقوع سیلاب های سنگین تخریب راه ها و جاده های روستایی، پل ها و منازل برخی از روستانشینان را به دنبال داشت.
همین چند روز پیش هم بارش باران های سیل آسا و وقوع سیلاب باعث تخریب پل ارتباطی روستای پدلی شهرستان سرخس شد.این در حالی است كه، به گفته مدیر كل مدیریت بحران استانداری خراسان رضوی، بارندگی های روزهای گذشته در برخی شهرستان ها خساراتی اندك و جزئی بر جای گذاشته است.
آن طور كه این مقام مسئول روایت كرده، اگرچه بارش ها قابل توجه بوده، شدت بالایی نداشته است. به همین خاطر، فقط باعث بروز خسارات محدود در حد آب گرفتگی معابر و منازل و نیز تعداد محدودی از جاده ها در سطح چند شهرستان شده است.

راهكاری كه وجود دارد اما اجرایی نمی شود
با همه این ها بروز حوادث بارندگی كه وقوع سیل را به دنبال دارد در حالی گریبان مردم را می گیرد كه، اگر یك صدم هزینه ها برای جبران خسارات به آبخیزداری و آبخوان داری در استان اختصاص می یافت، شاید با چنین خسارت هایی مواجه نبودیم.
كارشناسان منابع آب معتقدند كه موضوع آبخیزداری و آبخوان داری یكی از راهكارهای بسیار موثر در حل بحران ها و خسارات ناشی از سیل است. با افزایش زمان ماندگاری آب بر اثر اجرای طرح های آبخیزداری، خاكِ در مسیر سیلاب ها تمام یا اغلب آب موجود را جذب می كند و سیل جاری نمی شود.
اجرا و توسعه طرح های آبخیزداری برای كنترل و مهار آب های سطحی و جلوگیری از به راه افتادن سیل ها از اولویت ها برای هر استان و شهرستان به شمار می رود كه، با تحقق آن، علاوه بر اینكه شاهد این خسارت های هنگفت نخواهیم بود، در مهار و ذخیره سازی آب نیز تحولی اساسی به وجود خواهد آمد. طرح های آبخیزداری و جنگل كاری می تواند آب باران را در خود نفوذ دهد و از جاری شدن سیل بر سطح زمین تا حدودی جلوگیری
كند.كمبود اعتبار بهانه ای است كه مسئولان امر آن را دلیل اصلی اجرا نشدن طرح های آبخیزداری عنوان می كنند در حالی كه اگر دیر به مقوله پیشگیری از وقوع سیلاب بپردازیم در آینده با آسیب های بزرگ تری مواجه می شویم. از این رو، برای كاستن از وقوع سیل های مخرب، آبخیزداری باید مورد توجه قرار گیرد.