كاهش منابع آبی و میزان بارندگی در كشور، روزبه روز ارزش آب را برای ما بیشتر می كند.



در شرایطی كه بیشتر استان های كشور با كمبود منابع آبی روبه رو هستند، یكی از دم دستی ترین راهكارهایی كه دولت ها مدام بر آن تاكید داشته و تبعات اجتماعی و محیط زیستی آن را نادیده گرفته اند، موضوع انتقال آب است، اما انتقال آب علاوه بر تبعات اجتماعی و محیط زیستی، می تواند هزینه های سنگین اقتصادی به همراه داشته باشد، در صورتی كه می توان با تغییر الگوهای توسعه، مسیر جدید تعریف كرد و از منابع آبی به اندازه و در توان اكولوژیكی بهره برد. در كنار همه این مسائل، یكی از مهم ترین مباحثی كه در راستای حفظ منابع آبی از آن یاد می شود، كاهش هدررفت آب است. هدف از كاهش هدررفت آب، علاوه بر مقابله با كم آبی و حفظ محیط زیست به دلیل خشكسالی ها و محدودیت منابع آب، جنبه های اقتصادی آن است. كاهش هدررفت آب نه تنها باعث كاهش هزینه های تامین آب، انتقال، تصفیه، انرژی، سرمایه گذاری برای تاسیسات جدید و دیگر موارد خواهد بود، بلكه باعث افزایش كیفیت خدمت رسانی و نیز رشد درآمد شركت ها خواهد شد. صمت در گفت وگو با كارشناسان، برنامه كاهش هدررفت را بررسی كرده است.

سهم 30درصدی «آب بدون درآمد»

هاشم امینی، معاون راهبردی و نظارت بر بهره برداری آب و فاضلاب كشور در یك نشست مطبوعاتی با موضوع مدیریت مصرف آب و برق اظهار كرد: امروز «آب بدون درآمد» یا همان پرت شبكه در كشور حدود 30درصد است، البته این 30درصد «آب بدون درآمد» به طوركامل پرت نیست، بلكه 15درصد از آن تلفات واقعی، 13.5 درصد از آن تلفات ظاهری و 1.6 درصد از آن مصارف مجاز بدون درآمد است كه این میزان به طورمتوسط در حوزه شهری حدود 26درصد است. وی بااشاره به برنامه های شركت آب و فاضلاب كشور در زمینه كاهش آب بدون درآمد گفت: این اقدامات شامل اصلاح شبكه های فرسوده، اصلاح انشعابات، نشت گیری و نشت یابی در شبكه های توزیع و انتقال و استفاده از فناوری های روز و سامانه های تله متری و تله كنتور است. این اقدامات در بودجه سالانه تمام شركت های آب و فاضلاب استانی تكلیف می شود و شركت ها وظیفه دارند این بخش ها را عملیاتی كنند. اقدامات بعدی، اقدامات مدیریت فشار است كه فشار را در شبكه كمتر تا میزان نشتی شبكه كم شود و میزان «آب بدون درآمد» كاهش یابد.

كاهش 5درصدی پرتی آب تا پایان دولت

علی سیدزاده، مدیركل دفتر مدیریت مصرف و نظارت بر كاهش هدررفت آب شركت آب وفاضلاب نیز در این نشست مطبوعاتی در پاسخ به سوال خبرنگار صمت مبنی بر اینكه هدررفت آب در شبكه های توزیع ناشی از چه عواملی است، گفت: میزان هدررفت واقعی آب در كشور ایران 15درصد است كه این روند در سال های مختلف یك روند كاهشی بوده است. هدررفت آب در شبكه های توزیع دلایل مختلفی دارد. فرسودگی لوله ها یكی از این دلایل است. این لوله ها براساس قدمت زیاد و متریالی كه در ساخت آن به كار برده شده، در گذشت زمان، عمر مفید خود را از دست می دهند. وی اضافه كرد: عوامل دیگری كه باعث شكستگی لوله ها در شبكه توزیع می شود، بارهای وارده و فشار بیش از حد آب در شبكه توزیع و فرسودگی انشعابات در شبكه های توزیع انشعابات آب است. زون بندی نشدن شبكه توزیع و خورندگی آب و خاك در بعضی از مناطق نیز از دیگر عوامل هدررفت آب است. اگر آب یا خاك، خورنده باشد، باعث آسیب رساندن به لوله ها می شود. دلایل جزئی تر دیگری هم وجود دارد كه اقدامات برمبنای همین دلایل شكل گرفته است؛ این اقدامات شامل اصلاح آب، بازسازی شبكه های توزیع، زوم بندی و مدیریت فشار می شود. وی در پاسخ به این سوال كه تفاوت استان ها در میزان هدررفت آب چگونه است، گفت: خراسان جنوبی كمابیش بیشترین میزان هدررفت واقعی آب را در كشور دارد، پس از آن استان های كهگیلویه و بویراحمد، فارس، خراسان شمالی و بوشهر قرار می گیرند. شركت های آب و فاضلابی كه كمترین درصد هدررفت واقعی را به خود اختصاص دادند، مربوط به مشهد، اصفهان و قم است. این میزان كاهش در این شهرها ماحصل زیرساخت های موجود در شبكه و اقداماتی بوده كه در سنوات گذشته انجام شده است. وی تاكید كرد: هدف گذاری شركت آب و فاضلاب كشور بر این اساس است كه تا پایان دولت سیزدهم حدود 5درصد میزان آب بدون درآمد را در كل كشور كاهش دهد. براساس گزارش بانك جهانی، میانگین درصد آب بدون درآمد در كشورهای در حال توسعه 35درصد و در كشورهای توسعه یافته 15درصد است. كشور ایران در مقایسه با كشورهای منطقه وضعیت مناسب، اما نسبت به كشورهای توسعه یافته وضعیت ضعیف تری دارد.

هدررفت آب و اقتصاد

محمدرضا جلیلی قاضی زاده، عضو هیات مدیره انجمن آب و فاضلاب و هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی در گفت وگو با صمت بااشاره به اینكه نخستین زیان در موضوع هدررفت آب، میزان آبی است كه از دسترس خارج می شود، گفت: حدود 15درصد تلفات واقعی آب در شبكه های توزیع آب در كشور وجود دارد، البته اعدادی كه به صورت رسمی گزارش می شود، اعداد حداقلی هستند و در واقعیت ممكن است مقدار هدررفت ها از این اعداد بیشتر باشد، اما به هرحال این مقدارهدررفت آب، معادل 15درصد از تولید آب شرب كشور است. اگر زیان ناشی از ارزش واقعی آب را حساب كنید، با هزینه های بالای تولید آب در كشور، این مقدار اتلاف آب، به صورت جدی قابل توجه است، به ویژه در مقطع كنونی كه نیازهای آبی رو به افزایش است و برداشت بیشتر از منابع آب سطحی و زیرزمینی كمابیش امكان پذیر نیست. منابع جدیدی مثل نمك زدایی از آب دریاها یا به اصطلاح شیرین سازی آب و انتقال آن به مناطق دوردست نیز هزینه های بسیار بالایی دارد،بنابراین نخستین زیان در هدررفت آب، ارزش آبی است كه به طورمستقیم از دسترس خارج می شود. جلیلی قاضی زاده گفت: در گذشته كه جمعیت كشور كمتر و به تبع آن مصرف آب هم پایین تر بود، برای تولید آب چاه می زدیم و آب را برداشت می كردیم، اما در حال حاضر باتوجه به كاهش شدید منابع آبی به روش هایی مثل نمك زدایی و انتقال آب از دریا روی آورده ایم كه هزینه واحد تولید آب در این روش بسیار بالا است. وی تصریح كرد: از نظر مهندسی، زمانی كه آب از شبكه های توزیع نشت می كند، علاوه بر زیان مستقیم اتلاف آب و انرژی مصرفی در مراحل استحصال، پمپاژ، تصفیه و توزیع آب، مصرف بیشتر مواد شیمیایی موردنیاز برای تصفیه آب، ممكن است مشكلات دیگری هم مانند آلوده شدن آب شرب به وجود آید. در زمان كاهش فشار شبكه، از منافذ و ترك لوله ها، یك جریان معكوس می تواند شكل بگیرد و آلودگی و همچنین هوا از بیرون وارد شبكه آب شرب شوند. این موضوع به ویژه در شهرهایی كه جیره بندی آب در آن انجام می شود، بیشتر اتفاق می افتد. زمانی كه آب از لوله نشت می كند، ممكن است خاك اطراف لوله شسته شده و باعث نشست زمین و آسیب به تاسیسات زیربنایی شود. البته این نشست زمین با آن نشستی كه به علت برداشت آب های زیرزمینی اتفاق می افتد، متفاوت است، اما می تواند باعث حوادث خطرناك شود. هرساله آب های نشتی، به تاسیسات و ساختمان های زیادی آسیب وارد می كند، همچنین نشت آب باعث نارضایتی مشتركان به علت كاهش فشار شبكه می شود،بنابراین هدررفت آب علاوه بر زیان های مستقیم، مشكلات زیادی را نیز به صورت غیرمستقیم به همراه دارد.

هدفی قابل تحقق

عضو هیات مدیره انجمن آب و فاضلاب در پاسخ به این سوال كه آیا كاهش 5درصدی میزان هدررفت آب تا پایان دولت سیزدهم قابل تحقق و اقتصادی است، گفت: به نظر من، این هدف گذاری در صورت تخصیص بودجه لازم به آن، قابل اجرا و تحقق است. درباره اقتصادی بودن آن مطالعاتی كه داشتیم، نشان می دهد این كاهش هدررفت در شرایط فعلی كشور نه تنها لازم، بلكه اقتصادی است و هزینه های صرف شده با ارزش آب استحصالی جبران می شود. وی ادامه داد: ممكن است در كاهش هدررفت آب به یك نقطه ای و سطحی برسیم كه كاهش بیشتر هدررفت اقتصادی نباشد،یعنی هزینه ای كه باید برای آن انجام دهیم، از ارزش آب بیشتر باشد. به زبان ساده، سطح اقتصادی نشت، یعنی آنجا كه هزینه های صرف شده برای كاهش هدررفت با ارزش آب استحصال شده برابر باشد. تحلیل نشت اقتصادی موضوع پیچیده ای است و به عوامل زیادی از جمله نرخ آب بستگی دارد. ممكن است در شهری كه منابع آب خیلی زیاد است، سطح اقتصادی نشت بالا باشد، اما اگر صورت كلی بگویم، در ایران كه یك كشور كم آب با منابع محدود است و همین منابع آبی نیز در حال كاهش است، عملیات كاهش هدررفت آب، به ویژه در مقایسه با گزینه های پرهزینه نمك زدایی و انتقال آب، اقتصادی است. وی اضافه كرد: در حال حاضر بیشتر استان های كشور درگیر تنش آبی هستند و به همین دلیل كاهش هدررفت ّ آب، آن هم برای این میزان «آب بدون درآمد» موجود، اقتصادی است. اگر زمانی «آب بدون درآمد» كشور مانند كشورهای پیشرفته به زیر 10درصد رسید، شاید بتوان موضوع اقتصادی نبودن كاهش هدررفت ها را مطرح كرد، زیرا نرخ كاهش هدررفت واحد آب، خطی نیست، به طورمثال فرض كنید اگر كاهش 5درصد آب بدون درآمد Xتومان هزینه داشته باشد، هزینه كاهش 5درصد دوم آن ممكن است، X 3 بشود، در واقع هرچقدر هدررفت را كم كنید، كاهش بیشتر آن سخت تر و هزینه بیشتری خواهد داشت، اما در شرایط فعلی، كاهش هدررفت آب به ویژه در مقایسه با شیرین سازی آب دریا و انتقال آن توجیه اقتصادی دارد.

وی افزود: نكته دیگر این است كه باید با روش های جدید و علمی كاهش هدررفت آب آشنا شویم. متاسفانه بعضی از افراد، پیش فرضی در ذهن دارند و آن، این است كه كاهش تلفات آب را فقط به معنای تعویض شبكه ها می دانند و به دلیل هزینه های زیاد تعویض و نوسازی شبكه ها، به طورمعمول استراتژی كاهش تلفات آب را مورداستقبال قرار نمی دهند. این فرض صحیح نیست و كاهش تلفات آب با حفظ شبكه های موجود و روش هایی بسیار ارزان تر از تعویض لوله ها امكان پذیر است. در كشورهای پیشرفته گاهی عمر لوله های آبرسانی به بیش از 50 سال می رسد و درصد هدررفت آب نیز پایین است.

هزینه های گزاف انتقال آب

وی بااشاره به انتقال آب از دریای عمان به برخی استان های كشور گفت: هزینه هر یك مترمكعب آب انتقالی با این روش، بسته به مسافت انتقال، به بیش از 100هزار تومان می رسد. روش نمك زدایی و انتقال آب علاوه بر هزینه های مستقیم، هزینه های غیرمستقیم اجتماعی و محیط زیستی، یعنی تخریب محیط زیست با صرف انرژی بیشتر، به همراه دارد. تجربه تلخ گذشته نشان داده كه روش های عرضه محوری آب مانند انتقال بین حوضه ای و شیرین سازی آب دریا شاید بتواند در كوتاه مدت در قبال هزینه های گزاف اقتصادی و محیط زیستی اثربخشی داشته باشند،اما در بلندمدت، عاملی برای خلق مشكلات جدید و پیچیده تر خواهد بود. انتقال آب باید آخرین گزینه و بعد از انجام مطالعات كاهش هدررفت ها و رساندن سطح هدررفت آب به سطح اقتصادی آن باشد. متاسفانه در كشور ما تاكنون این گونه نبوده است و مدیران شوق بالایی برای اجرای روش های سازه ای پرهزینه دارند. آنها حتی برای استخراج آب های ژرف هم عجله دارند.

عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی گفت: علاوه بر ناآشنایی با روش های جدید كاهش هدررفت آب، یكی دیگر از دلایل استقبال نشدن از كاهش هدررفت، ویژگی مشاهده نشدن و نمایشی نبودن آن است. در حال حاضر اگر یك چاه ژرف حفر كنیم یا خط انتقال بسازیم، انعكاس زیادی می یابد، افتتاح می شود و خبرها انعكاس پیدا می كند، اما زمانی كه شركت آب و فاضلاب یك استان، هدررفت آب را چند درصد كاهش می دهد كار بسیار باارزشی است، به چشم نمی آید و در خبرها نیز انعكاس چندانی نمی یابد،بنابراین برای اینكه در این حوزه پیشرفت كنیم، مدیران ما باید به این موضوع اعتقاد داشته و دارای انگیزه بالا باشند. مدیرانی كه به این موضوع اعتقاد داشتند و سرمایه گذاری كردند، توانستند هدررفت آب را به میزان قابل قبولی كاهش دادند. شهرهایی مثل اصفهان، مشهد و قم توانسته اند آب بدون درآمد خود را به زیر 20درصد برسانند، در مقابل شهرهایی در كشور داریم كه مقدار هدررفت آب در آنها بسیار بالا است. موفقیت در شهرهای نامبرده نشان می دهد كه ما این كار را بلدیم و باموفقیت آن را انجام داده ایم. قدم بعدی، مقایسه عملكرد كشور با كشورهای پیشرفته و رسیدن به شاخص های استاندارد بین المللی در زمینه مدیریت هدررفت آب است. امیدوارم در برنامه هفتم توسعه كشور به صورت عملی و نه شعاری، به روش های مبتنی بر مدیریت تقاضای آب در كشور مانند مدیریت نشت و مصرف آب پرداخته شود.

سخن پایانی

در مجموع شركت آب وفاضلاب كشور میزان آب بدون درآمد را 30درصد اعلام كرده كه 15درصد از آن تلفات واقعی، 13.5درصد از آن تلفات ظاهری و 1.6 درصد از آن مصارف مجاز بدون درآمد است. با این همه برخی كارشناسان معتقدند این عددها حداقلی است و ممكن است فراتر از آن باشد. ضمن اینكه میزان هدررفت آب در استان های مختلف متفاوت است. هدف گذاری شركت آب وفاضلاب كشور مبنی بر كاهش 5درصدی هدررفت آب تا پایان دولت سیزدهم است. كارشناسان بر این باور هستند كه این هدف قابل تحقق است، ضمن اینكه شرایط آبی كشور ضرورت این اقدام را بیشتر می كند.