فاطمه لطفی، خبرنگار آب و توسعه پایدار «انرژی امروز»

هورالعظیم، یعنی تالاب بزرگ. یعنی تالاب بزرگ هویزه. بزرگ ترین تالاب خوزستان و یكی از بزرگ ترین تالاب های ایران است.

به گزارش خبرنگار آب و توسعه پایدار «انرژی امروز»، هورالعظیم مرز ایران و عراق است كه فقط یك سوم اش در ایران است و دو سومش در عراق. كل مساحت ایرانی و عراقی اش 307 هزار هكتار بوده است.

بخش عراقی تالاب از سال ها پیش مورد كین و غضب دولت وقت عراق بود. بین سال های 1990 تا 1992، دولت صدام حسین تلاش كرد تا این تالاب را خشك كند، چون تصور می كرد گروه های مسلحی در این محل زندگی می كنند. بیشتر ساكنان این منطقه كه عمدتا شیعیان بودند، پس از خشك شدن این منطقه به شهرها و گروهی نیز به ایران نقل مكان كردند. تا سال 2003 و سقوط صدام كه پای آب دوباره به این منطقه باز شد، بیشتر از نود درصد تالاب خشك شده بود.

زخم هایی از همه نوع بر پیكر هور

هورالعظیم هم زخم خورده سدسازی های تركیه است و هم زخم خورده جنگ تحمیلی عراق علیه ایران. هورالعظیم زخم خورده طلای سیاه هم هست. بخش ایرانی هورالعظیم دل خوشی از كشف میدان های نفتی در این منطقه ندارد. شركت ملی نفت ایران برای چاه های نفت خود نیاز به جاده داشت. پس ساده ترین راه را انتخاب كرد. خشكاندن هور. هورالعظیم خشك شد تا نفت از دل هزار ریش هور بیرون بیاید.

بخش عراقی هورالعظیم نیز حال و روزی بهتر از این نداشت. و صدام تالاب را خشكاند تا زمین كشاورزی و میدان نفتی داشته باشد.  

جغرافیای هورالعظیم بخشی از زمین های باطلاقی یا هورهای بین النهرین در محل اتصال سه كشور عراق، ایران و كویت است. این زمین ها سه بخش هور مركزی، هور هویزه و هور حمار هستند. ساكنان هور از نسل سومری های 5 هزار سال پیش هستند.

برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد UNEP در سال 2001، هشدار داده بود كه در جنوب غربی ایران یك فاجعه زیست محیطی در حال شكل گیری است. اما گوش كسی بدهكار این حرف نبود.

خیلی طول نكشید كه این فاجعه رخ نمود و از این تاریخ دردسر دولت های وقت در ایران آغاز شد. هرچند دولت های نهم و دهم چندان وقعی به این هشدارها ننهادند تا اینكه امروز برخی نمایندگان مجلس تمام كاسه كوزه ها را بر سر دولت یازدهم و بر سر رییس سازمان حفاظت از محیط زیست این دولت شكستند.

جنگ بین طبیعت و صنعت از آغاز دوران صنعتی شدن آغاز شده است و تا ابد ادامه خواهد داشت. این جنگ نه مختص ایران، نه مختص خاورمیانه و نه مختص كشورهای در حال توسعه است، بلكه این جنگ مختص صنعت و محیط زیست در تمام دنیاست. طبیعت و صنعت، دو پادشاهند كه در یك اقلیم نگنجند.

از ابتكار اصرار و از خبرگزاری ها انكار

در هفتم آذر سال 95، ابتكار در برنامه زنده تلویزیونی «حالا خورشید» در گفت وگویی با رضا رشیدپور، خشكی تالاب هورالعظیم را شانتاژ رسانه ای خواند و گفت: «این تالاب 62 درصد آبگیری شده است». ابتكار با اطمینان اعلام كرد: «نمایندگان مجلس برای بررسی این ادعا عازم منطقه شده اند و آبگیری 62 درصدی هورالعظیم را تایید كرده اند».

اما همان روز خبرگزاری تسنیم، خبر از واكنش تند نماینده دشت آزادگان و هویزه داد و به نقل از ساعدی، نوشت: «متاسفانه آبگیری 62 درصدی هورالعظیم اولین دروغ خانم ابتكار نیست. ایشان در صحن علنی مجلس هم مرتكب این دروغ شدند كه از ایشان خواستم آمار و ارقام را دقیق اعلام كنند، كارهای خلاف را توجیه نكنند و به عنوان یك مسلمان در برابر خلق خدا مسوولیت احساس كنند».

ساعدی ادعا كرده بود كه «نمایندگان خانم ابتكار پس از این بازدید ضمن ابراز شرمساری از مردم استان اقرار كردند كه اطلاعات نادرست در اختیارشان قرار گرفته بوده است. اندك آبی كه در این تالاب وجود دارد حاصل روانه كردن پساب مزارع نیشكر است. آبی شور و مملو از املاح كه سرازیر كردن آن به تالاب تخلف محسوب می شود».

خبرگزاری تسنیم در هفتم دی ماه 95، در گزارشی در خصوص احیا تالاب هورالعظیم، از اعزام نمایندگان سازمان حفاظت محیط زیست یعنی سیدمحمد سادات ابراهیمی، مشاور پارلمانی سازمان حفاظت محیط زیست و مسعود باقرزاده كریمی، معاون امور تالاب های دفتر زیستگاه های این سازمان، به دشت آزادگان خبر داد و نوشت: «هرچند كه نتیجه این بازدید به نقل از نمایندگان مجلس، تكذیب ادعای احیای هورالعظیم بود اما نمایندگان سازمان حفاظت محیط زیست گزارشی از بازدید خود از این تالاب منتشر نكردند».

12 بهمن ماه نیز قاسم ساعدی نماینده دشت آزادگان و هویزه در مجلس، در گفتگو با خبرگزاری خانه ملت، مدعی شد: «هر زمان كه مسوولان خوزستان در مورد مهار ریزگردها و همچنین احیای تالاب هورالعظیم سخن می گویند رییس سازمان حفاظت محیط زیست و رییس جمهور وعده مهار ریزگردها و احیای تالاب هورالعظیم را می دهند درحالیكه این اظهارت تنها در حد شعار بوده و در عمل شاهد هیچگونه اقدامی از سوی دولت نیستیم».

ساعدی این ادعاهای خود را با این مطلب تكمیل كرد كه «در حالی خانم ابتكار از احیای 70 درصدی احیای تالاب هورالعظیم خبر می دهد كه اندك آبی كه در تالاب هورالعظیم جریان دارد حاصل روانه كردن پساب مزارع نیشكر است».

خبرگزاری تسنیم در انتقاد از وضعیت تالاب هورالعظیم گوی سبقت را از بقیه خبرگزاری ها ربوده است و هر نوع مدركی در خصوص احیاء این تالاب را ساختگی می خواند.

به طوری كه در اول بهمن ماه در گزارشی نوشت كه با وجود اعزام هیاتی «متشكل از نمایندگان استان خوزستان و نمایندگان سازمان حفاظت محیط زیست به دشت آزادگان به منظور بررسی صحت و سقم ادعای ابتكار» كه «گزارش هایی در تكذیب ادعای ابتكار را به همراه داشت، نتوانست این بانوی سبزپوش را از پافشاری بر ادعای جنجال برانگیز خود باز دارد».

این خبرگزاری مدعی است «مسعود باقرزاده كریمی، معاون امور تالاب های دفتر زیستگاه های سازمان حفاظت محیط زیست، كه چندی پیش به همراه هیات اعزامی مذكور، وضعیت تالاب را مورد بررسی قرار داده بود، سرانجام هفته گذشته با انتقاد از اینكه وزارت نیرو حقابه هورالعظیم را تحویل نداده و وزارت نفت در ارتباط با احیای تالاب به وظابف خود عمل نكرده، اعلام كرد: آب حوضچه های 3 و 4 و 5 از پساب های تصفیه شده كشت و صنعت تامین می شود. البته این زهاب توسط مسوولان استان مورد آزمایش قرار می گیرد تا مواد شیمیایی، افزودنی ها، سموم و املاح آن از آستانه ها عبور نكرده و در حد خطرناك نباشد».

افتخار دولت یازدهم احیای 70 درصد هورالعظیم

اما احمدرضا لاهیجان زاده، مدیركل حفاظت محیط زیست خوزستان، در مراسم روز جهانی تالاب ها در اهواز گفت: احیا هورالعظیم با آبگیری حدود 70 درصدی این تالاب از موفقیت های دولت یازدهم است.

شمسایی مدیرعامل آب منطقه ای خوزستان هم در همین مراسم گفت: به عنوان متولی آب خوزستان مفتخرم اعلام كنم به رغم خشك شدن تالاب هورالعظیم در دولت قبل، امروز شاهد آبگیری بیش از 70 درصدی تالاب هستیم.

آیت الله موسوی جزایری نماینده ولی فقیه در استان خوزستان و امام جمعه اهواز نیز در مراسم روز جهانی تالاب ها گفت: احیا هورالعظیم پیروزی ملی است؛ زیرا نشان دهنده توجه به حفظ ذخایر و سرمایه های ملی كشور است.
نماینده ولی فقیه در استان خوزستان پیشنهاد كرد مركز تحقیقاتی مستقل و علمی در خصوص زوایای مختلف هورالعظیم و هور شادگان تحقیق و اطلاعات خود را منتشر كنند تا حرف های منفی غالبا مبالغه آمیز در این خصوص تمام شود و مردم از نگرانی خارج شوند.
اما پایگاه خبری مشرق در 12 بهمن ماه در گزارشی به نقل از كاظم نسب الباجی، نماینده اهواز در مجلس، می گوید: «قسمت هایی از تالاب كه در اثر استخراج نفت توسط وزارت نفت خشك شده، بسیار نرم است و این مناطق كه كانون ریزگردها به شمار می روند آبگیری نشده اند. بخش هایی هم كه ایشان مدعی آبگیری آن هستند با فاضلاب مزارع نیشكر كه حاوی آلاینده هاست، آبگیری شده است نه با آب شیرین».

15 دی ماه، هدایت الله خادمی، نماینده مردم ایذه و باغملك در مجلس، در گفت وگو با خبرنگار خبرگزاری خانه ملت، در واكنش به اظهارات رییس سازمان حفاظت محیط زیست مبنی بر احیای 62 درصدی تالاب هورالعظیم، گفت: «این ادعا از اساس كذب است و خانم ابتكار نه تنها برای احیای تالاب هورالعظیم هیچ اقدامی انجام نداده بلكه در پی بی توجهی این مقام مسوول 62 درصد محیط زیست استان دچار آسیب شده است. خانم ابتكار در هر فرصتی اقدام به ارایه آمار غیرمستند كرده و  این آمارهای غیرواقعی را به طور مدوام تكرار می كند در حالی كه آب ورودی به هورالعظیم پساب كشاورزی و فاضلاب شهری و روستایی است».

یازدهم اسفند ماه، معصومه ابتكار، رییس سازمان حفاظت از محیط زیست، در گفتگو با ایسنا از تصویب 100 میلیون دلار اعتبار برای تسریع طرح های كاشت نهال، تثبیت بیولوژیك و پخش سیلاب خبر داد.

ابتكار در این روز گفت: با توجه به تاكیدی كه رییس جمهور دارند و گزارش های ما و وزارت نیرو هم نشان می دهد تالاب هور العظیم احیاء و تا 70 درصد آبگیری شده و  30 درصد آن مانده تا كامل شود.

و بالاخره جمله مشهوری را گفت كه تیتر خیلی از خبرگزاری ها شد كه: «نمی دانم این همه سر و صداها برای چیست و نمی دانم چرا این حقیقت، این خورشید تابانی كه در آسمان است را عده ای می خواهند انكار كنند».

رییس سازمان حفاظت محیط زیست از گروه های حقیقت یاب، از انجمن متخصصین محیط زیست و تشكل ها و مردم دعوت كرد بروند تالاب هورالعظیم را ببینند: «چیزی كه عیان است را همه بروند ببینند. ضمن اینكه در حال حاضر نیز تصاویر ماهواره ای گویا است».

یازدهم اسفندماه، دنیای اقتصاد نیز از قول ابتكار در خصوص تغذیه هورالعظیم با پساب تصفیه نشده صنعتی نوشت: «دروغ محض است. تالاب هورالعظیم به طور كامل از رود كرخه تامین شده است نه پساب».

دنیای اقتصاد در ادامه  می نویسد : «بعد از این كه در سفر معصومه ابتكار به خوزستان، نماینده اهواز در حضور رییس جمهوری مسوولان را دروغگو خواند و مدعی شد كه آب این تالاب آلوده به مواد رادیواكتیو است و ماهیگیری دیگر در هورالعظیم زنده نیست، رسانه های تندرو هم این خطابه را مدام بازنشر و دستمایه حمله به دولت كردند و از آن روز بحث پایان نگرفته است».

به گفته معصومه ابتكار، صد میلیون دلار برای گرد و غبار تصویب شده و برنامه های مرتبط با این بودجه كه ٣٠ میلیارد آن مربوط به خوزستان است را ستاد ملی مبارزه با گرد و غبار اعلام می كند؛ این كه براساس برنامه ها در چه زمینه هایی باید هزینه كند، چگونه می تواند به كاهش عوارض كمك كند و چگونه می تواند مخاطرات گرد و غبار در خوزستان را حل وفصل كند...

ابتكار اولویت بندی این بودجه را هم چنین بیان می كند: «بخش اجرایی كار به عهده وزارت جهاد كشاورزی است، بحث پیش بینی به عهده سازمان هواشناسی و درنهایت مساله پایش، نظارت و ارزیابی میزان پیشرفت ها به عهده سازمان حفاظت محیط زیست است».

دولت از سال 92 به فكر خوزستان بود

 حسن روحانی، رییس جمهور هم در دهم اسفند در نخستین مجمع ملی سلامت گفت: «تصمیم دولت احیای هورالعظیم است و در طول سه سال اخیر حدود چهار میلیارد مترمكعب آب به هورالعظیم ریخته ایم».

به گفته روحانی، دولت از سال 92 به فكر خوزستان بود و گروه ملی مبارزه با ریزگرد تشكیل داد و اقدامات دیگر انجام شد؛ اگر در این دولت هورالعظیم سالانه تا یك میلیارد و ٨٠٠ میلیون متر مكعب آبگیری نشده بود، ببینید چه اتفاقی رخ می داد.

اما علی ساری، نماینده اهواز، باز هم معتقد است: «چند ماه پیش خانم ابتكار از آبگیری 63 درصد تالاب هورالعظیم سخن گفت كه ما طی بازدیدی كه از هورالعظیم داشتیم، متوجه شدیم اظهارات خانم ابتكار نادرست است. فضای این تالاب قبلا و پیش از این كه خشك شود، نیزار بوده ولی الان هیچ نیزاری دیده نمی شود. چهاره ماه پیش به ما گفتند كه 63 درصد و دیروز گفتند 71 درصد آبگیری شده است. سوال این است كه 71 درصد از كدام مساحت؟ الان دكل های نفتی و جاده شركت نفت در فضای تالاب وجود دارد و سوال این است كه چرا چنین اجازه ای به شركت نفت دادند؟ ما سه نوع ماهی محلی داشتیم كه الان هیچ ماهی در این تالاب وجود ندارد».

ساری حتی تالاب هورالعظیم را آلوده به مواد رادیواكتیو می داند كه «وقتی آب نباشد با گرد و خاك به سطح شهرها منتقل می شوند».

چندبار گفتم این دروغ ها را تحویل مردم ندهید!

علی ساری به همین بسنده نكرده است. او در بازدیدی كه حسن روحانی، رییس جمهور، از خوزستان داشت، آداب سخن گفتن در برابر یك رییس جمهور و معاونش را نیز زیر پا می گذارد و فریاد می زند: «كجای هورالعظیم آب دارد كه ما نمی بینیم؟ كجا مردم در حال ماهیگیری در تالاب ها و هورهای خوزستان هستند؟ پدرم در نزدیكی هور زندگی می كند، هور آبگیری نشده و نكاتی كه گفتید صحت ندارد. سازمان محیط زیست باید پاسخگوی كم كاری ها و بی توجهی های خود به پدیده گرد و غبار و مردم خوزستان باشد. چندبار گفتم این دروغ ها را تحویل مردم ندهید».

نمایندگان خوزستان انتقاد می كنند كه تاكنون برای احیای هورالعظیم بودجه در نظر گرفته نشده. گرچه در روزهای گذشته به پیشنهاد دولت، مجلس ایران در لایحه بودجه سال 96، 100 میلیون دلار برای مقابله با ریزگردها در نظر گرفت. اوایل اسفند ماه امسال نیز دولت حسن روحانی برای اجرای یك برنامه كوتاه مدت جهت مقابله با 30 هزار هكتار از كانون های فوق بحرانی گرد و غبار در خوزستان 30 میلیارد تومان بودجه اختصاص داده بود.

تصویب این بودجه ها پس از آن صورت گرفت كه با بالاگرفتن بحران ریزگرد و قطع برق و آب در خوزستان، از دولت انتقاد شد كه ظرف سه سال گذشته تنها 10 درصد بودجه مصوب برای مقابله با منشا تولید ریزگرد را تامین كرده است. علاوه بر این اعلام شده بود كه دولت در لایحه بودجه سال 1396 نیز هیچ بودجه ای برای حل مسله گرد و غبار در این استان اختصاص نداده است.

اما 15 بهمن ماه، معصومه ابتكار در خوزستان با قاطعیت اعلام كرد: «دیگر تالاب هورالعظیم را به عنوان كانون گرد و غبار نداریم و این واقعیتی غیرقابل انكار است. بیش از 70 درصد این تالاب به تایید تصاویر ماهواره ای آبگیری شده و این موضوع مورد تایید كارشناسان محیط زیست است».

و در 30 بهمن ماه نیز، پس از جلسه هیات دولت در جمع خبرنگاران از تشكیل اولین جلسه جهانی سازمان ملل در خصوص مقابله با ریزگردها در ایران خبر داد و گفت: «برای حل مشكل ریزگردها همكاری های منطقه ای و بین المللی بسیار اهمیت دارد و ما دنبال تصویب قطعنامه های جهانی در خصوص مقابله با ریزگردها در مجمع عمومی سازمان ملل هستیم».

كمیته حقیقت یاب تشكیل دهید

اما دروغگو خواندن ابتكار همچنان ادامه می یابد تا اینكه رییس سازمان حفاظت محیط زیست در سوم اسفند ماه از انجمن متخصصان محیط زیست می خواهد هیاتی حقیقت یاب تشكیل دهد و شرایط تالاب از نزدیك توسط دانشگاهیان رصد شود تا «مشخص شود این اخبار منفی، واقعی است یا فضاسازی برای اتهام زنی به دولت و ایجاد فضای یاس در كشور است».

ابتكار در تشریح اقدامات سازمان متبوعش گفت: «استان خوزستان از جمله استان هایی است كه علاوه بر منشا یابی كانون های گرد و غبار، برنامه اقدام علمی نیز در آن آغاز شده است، یكی از این اقدام ها، احیاء تالاب هورالعظیم است كه در سال 92 دشت وسیع گرد و غباری بود كه تحت عنوان تالاب هورالعظیم معرفی می شد».

وی افزود: به رغم مخالفت جدی و صریح سازمان حفاظت محیط زیست در ارزیابی زیست محیطی صورت گرفته در سال 84 مبنی بر اینكه اقدام های نفتی در تالاب هورالعظیم نباید منجر به تخریب این اكوسیستم شود، این اتفاق رخ داده بود و از این رو، از سال 92 با تذكر به وزارت نفت و رایزنی های متعدد اقدام برای احیای تالاب را آغاز كردیم و در نهایت اوایل سال 93 با آغاز عملیات برداشتن موانع و باز كردن دریچه ها، همچنین تامین حق آبه تالاب از كرخه، موفق به آبگیری تالاب شدیم به طوری كه امروز 70 درصد تالاب آبگیری شده و شاهد رفع خطر كانون گرد و غباری این تالاب، همچنین رونق دوباره معیشت و گردشگری در آن منطقه هستیم.

آن را كه عیان است...

و در نهایت، یازدهم اسفند، پایگاه خبری تحلیلی «شوشان» گزارش تصویری از تالاب هورالعظیم منتشر كرد و نوشت: امروز اهالی رسانه از هورالعظیم كه این روزها به مناقشه ای بین محیط زیست و برخی نمایندگان تبدیل شده، بازدید نمودند. فارغ از اینكه چند درصد هورالعظیم آبگیری شده (كه این نیاز به كار كارشناسی و حضور اهل فن دارد و به قول خانم ابتكار یك كمیته حقیقت یاب می بایست پیگیر آن شود) آنچه در «قاب دوربین ها» ثبت شد هم آب بود و هم ماهی و هم صیاد. تصاویر گویای جریان حیات در رگ های هورالعظیم و در كنار آن، فعالیت شركت های نفتی است كه طی سالیان گذشته تا به امروز، شكوه و عظمت «هور» به واسطه دخالت انسان در طبیعت، بر باد رفته است.

حال باید پرسید آیا ابتكار از این آزمایش منتقدانش سربلند بیرون آمده است؟